LÊ THIẾU NHƠN

Một cuộc khuyến mãi sách ngoạn mục

Wed, 07 Jan 2009 11:18:12 +0000

Cuối năm, có lẽ để kích cầu thị trường đang tĩnh lặng vì kinh tế suy thoái và có lẽ cũng để dọn dẹp kho bãi, Công ty sách Phương Nam đã mở một đợt khuyến mãi tại Nhà triển lãm TPHCM, số 92 Lê Thánh Tôn, quận 1. Không thể nói khác hơn, đây là một đợt giảm giá ngoạn mục, giảm 10% cũng có, giảm 30% cũng có, giảm 50% cũng có, và giảm 60% cũng có. Đặc biệt, tủ sách “Tác phẩm đoạt giải thưởng văn học” giảm đến 80%.

MỘT CUỘC KHUYẾN MÃI SÁCH NGOẠN MỤC

LÊ THIẾU NHƠN

Tôi có cái tật xấu, thấy sách là mê mẩn đến mờ cả mắt. Vừa nghe tin chợ sách giảm giá là nhào đến, cầm lấy một cái giỏ như các bà đi siêu thị và hí hửng chọn lựa. Thật khổ cho những người viết lách, bao nhiêu tâm tư dồn vào trang sách, để bây giờ tác phẩm rơi vào cảnh đại hạ giá. Cầm cuốn sách trên tay mà xót xa cho đồng nghiệp và tủi thân cho chính mình. Không mua sao được, sách có giá trị, lại in giấy tốt. Tôi lần lượt bỏ vào giỏ: “Thanh Tịnh văn và đời” do Ngô Vĩnh Bình sưu tầm và biên soạn, 612 trang, 15 ngàn. Hồi ký “Sáng tối mặt người” của Sao Mai, 328 trang, 6 ngàn. “Viết về bè bạn” của Bùi Ngọc Tấn, 540 trang, 20 ngàn; Tiểu thuyết “Dòng sông mía” của Đào Thắng, 340 trang, 9 ngàn.

Khi còn học phổ thông, tôi đã nghe danh tập thơ “Một chấm xanh” của Phùng Khắc Bắc, nhưng không cách nào tìm được. Năm 1996, tôi vào Sài Gòn học đại học, mới mượn được để photo. Tôi còn nhớ, “Một chấm xanh” bản photo đã tốn 10 ngàn đồng. Vậy mà hôm nay, “Một chấm xanh” tái bản giấy đẹp, bìa cứng giá 6 ngàn 800 đồng. Dù tủ sách ở nhà đã có “Một chấm xanh”, tôi vẫn phải mua thêm một cuốn. Thôi, cứ để dành đấy, mai mốt tặng cho người khác, như một cách nhớ thương Phùng Khắc Bắc!

Cũng in giấy đẹp như thế, cũng bìa cứng như thế, tập thơ “Bài thơ tình của lính” của Trần Nhương giá 6 ngàn đồng, “Gọi nhau qua vách núi” của Thi Hoàng giá 5 ngàn 600 đồng. Biết nói gì nhỉ, một ổ bánh mì thịt hay một tô bún vỉa hè cũng có giá ấy rồi. Cũng người quen biết cả, phải mua để an ủi bản thân trót vướng thi ca.

“Văn chương hạ giới rẻ như bèo”, câu thơ mỉa mai tưởng của một thời, ai dè ám ảnh tôi suốt buổi chiều cuối năm khi dừng chân ở quầy sách giảm giá 80% toàn là tác phẩm đoạt giải thưởng văn học quốc gia. Tiểu thuyết “Tư Thiên” của Xuân Thiều, 660 trang, 14 ngàn 400 đồng. Tiểu luận phê bình “Người lính nhà văn” của Hồng Diệu, 340 trang, 9 ngàn 200 đồng. Tập truyện ngắn “Những chuyện ở lũng Cô Sầu” của Cao Duy Sơn, 232 trang, 7 ngàn đồng. Nhiều, rất nhiều tác phẩm trứ danh khác cũng chung số phận với những cuốn sách kể trên. Ngay cả “Trường ca biển” của Hữu Thỉnh và “Trường ca Những người đi tới biển” của Thanh Thảo được in ấn công phu, cũng có giá khiêm tốn 8 ngàn đồng, mà người yêu thơ dù túi tiền ít ỏi đến đâu cũng dễ dàng mua được!

Tuy nhiên, trong giỏ sách trĩu nặng hàng ngàn trang mà tôi đã mua được với 200 ngàn đồng, có cả những cuốn đoạt giải Nobel như “Bò ngang” của Gunter Grass chỉ 8 ngàn 400 đồng, “Cuộc sống và thời đại của Michael K” của Coetzee chỉ 8 ngàn 700 đồng. Vì vậy, các nhà văn Việt Nam cũng không nên buồn lắm.

Khi chuẩn bị về, liếc mắt thấy cuốn “Thiên oán” của Nhiệm Ngạn Phương viết về những vụ án chấn động Trung Quốc dày hơn 700 trang chỉ còn giá 15 ngàn 700 đồng, tôi dừng lại mua luôn. Tôi không say mê cuốn này, nhưng vẫn mua để tin rằng buổi chiều cuối năm đi mua sách giảm giá của mình là “thiên oán” chứ không phải “nhân oán”!

Hai cuộc điện đàm cuối đông Mậu Tý

Wed, 07 Jan 2009 08:17:30 +0000

Điện thoại bàn đổ chuông. Màn hình hiện số gọi tới: 021037…Đúng mã số làng quê bà vợ ngoài Phong Châu Đất Tổ! Theo quy ước “người Sài Gòn giành phần thanh toán cước phí đàm thoại đường dài”, tôi nhấn tắt, rồi nhấc tổ hợp, gọi lại 171021037…, không quên bấm nút “phôn” ra loa cho cả nhà nghe. Đầu dây bên kia cất lên cái giọng thuốc lào khê nồng của “ông” Phú: Ông bà ơi, giúp nhà cháu với. Thằng Dương chày cối không ăn lời cháu khuyên bảo Tết nhất tới nơi thôi đừng tha phương cầu thực. Cháu khô ruột héo gan với hai đứa con trai vô phúc “sinh vô gia cư, tử vô địa táng”…

HAI CUỘC ĐIỆN ĐÀM CUỐI ĐÔNG MẬU TÝ

TÁM HUẾ

       Vẫn mấy câu kêu rên ảo não ấy, mấy năm qua lặp cả chục lần! Phú là cháu ruột vợ tôi (kêu “ông Phú” bởi hai cô cháu cùng trạc U70) suốt đời xa quê ăn cơm thiên hạ hành nghề gõ đầu trẻ trong nam ngoài bắc. Ngược Tây Nguyên làm hiệu trưởng trường cấp 2 đàng hoàng. Nghỉ hưu, về làng với bà vợ nông dân, thì con trai, con dâu, cháu đích tôn đã tếch vô Nam! Năm 1991, Tám Huế tôi được Bộ điều công tác, đưa cả nhà từ Hà Nội vào Sài Gòn. Cũng là năm con trai cả của Phú, tên Sơn, dắt vợ bồng cu Hùng rời Phú Thọ vô Bình Phước. Làm công nhân khai hoang đào hố trồng cây công nghiệp. Kiêm buôn chuyến động vật rừng. Đôi lần, Sơn nhảy xe đò về Sài Gòn tá túc cơ quan tôi, vác theo cái bao tải nặng oằn hôi mù đặt ịch xuống sàn gạch bông sạch bóng. Mở miệng bao: “hàng” là con trăn vằn vện to bằng bắp đùi, ngọ nguậy nhũn nhùn, mấy cô văn phòng giãy nảy. Rồi nhà Sơn lết về hẳn Sài Gòn. Làm đủ nghề. Chồng bảo vệ giữ xe, vợ dọn phòng nhà nghỉ. Lại quay qua buôn đầu chợ bán cuối chợ, vợ cắp thúng, chồng đẩy xe ba gác cà tàng rẻo các phố bán rong rau quả, cây cảnh. Đêm, cả nhà chui nhủi phòng trọ rẻ tiền, ngày, cu Hùng gửi lớp mẫu giáo bèo trong hẻm mà mỗi tháng cháy vèo tiền triệu. Bóp mồm bóp miệng nhịn mặc nhịn ăn cóp nhóp dồn tiền mua được thẻo đất giấy tay ở ngoại thành, đùng một cái, giải tỏa trắng. Sơn sầu đời sinh tật say xỉn bét nhè. Ông trẻ bà trẻ- là vợ chồng tôi- gọi tới bảo ban, không nghe. Còn cãi: chán bỏ xừ, làm quần quật đổ mồ hôi sôi nước mắt suốt tháng quanh năm mà ngụ cư vẫn kiếp ngụ cư. Không hộ khẩu. Không nhà . Điện nước giá cao. Cu Hùng toàn học trường tư cũng giá cao mà chất lượng không cao. Xe ba gác đẩy bán rong, nơi này xua đuổi nơi kia tịch thu. Tôi phải an ủi nó rằng thì chính ông bà của mày đây năm xưa nào có hơn gì. Ông, do “Bộ điều vào giao trọng trách” (!) hẳn hoi mà đâu được phân nhà ở Sài Gòn. Hộ khẩu cũng không nốt. Người ta nại là chưa có chỉ tiêu. Đành đi đường vòng. Bà, phải nhờ vả xoay xở thủ tục hưu non ngoài Hà Nội, rồi làm hồ sơ “nay nghỉ hưu xin chuyển khẩu theo chồng đang công tác ở Sài Gòn”. Nhà chức trách, ơ hay tài ghê, quên béng rằng chính cái lão chồng hiện vẫn “thâm niên tạm trú” vì “chưa có chỉ tiêu…” Bà vợ dúi vài chỉ cho người ta tiêu, liền được duyệt cái xoẹt: “chồng ở đâu vợ về đấy”. Đàng hoàng nhập khẩu. Đến lượt ông, lại xoẹt, ừ thì “vợ đâu chồng đấy”. Rồi cả đàn con: “ duyệt cho nhập khẩu cùng cha mẹ ”! Thế là toàn gia “đi vòng tới đích”. Tính ra rẻ chán- tốn kém chỉ ngang vài cặp vé máy bay khứ hồi- so với chạy hồ sơ trong luồng! Nhà thằng Sơn mấy năm nay được hưởng quy chế nhập khẩu mới, thoáng hơn nhiều. Không phải xin chỉ tiêu. Chỉ cần tạm trú đủ 3 năm. Nhưng nó không có nghề ổn định. Lại không có nhà ở hợp pháp để “nhập”. Túng làm càn, nó quay quắt nuôi hi vọng đổi đời bằng vé số, đề đóm cá cược. Đánh đề ra đê mà ở…Vợ chồng Sơn trốn nợ tiền cược, nhào ra vùng ven, rồi dạt tỉnh ngoài. Vẫn kiếp làm thuê, buôn thúng bán bưng. Cu Hùng, quăng quật qua bao trường tư, tiểu học, rồi trung học, sáng dạ, chuyên cần, mỗi năm một lớp, sớm bộc lộ năng khiếu khéo tay, hay vẽ, nhưng tự thân mày mò bươn chải chứ kiếm đâu ra tiền học thêm nghề họa ?

      Thằng con thứ hai của Phú, tên là Dương, mãi 1998 mới vào. Xuống tít vùng đất phèn cực nam cùng cánh bạn đồng hương Đất Tổ cải tạo ao hồ thau chua rửa mặn nuôi tôm. Hai vụ đầu vặt mũi đủ đút miệng. Vụ thứ ba dịch bệnh tràn qua, trôi sạch vốn còm. Liền nháo nhào đổ về Sài Gòn. Cũng qua đủ nghề. Phụ nề. Thợ sơn. Sang băng đĩa. Dương trắng trẻo đẹp trai, cần cù chịu khó, tịnh không nhậu nhẹt bạc bài, nên mấy nàng ngụ cư mê tít. Cuối đường tình, kết được một cô công nhân dệt nhà lành quê đồi Phú Thọ vừa đảm vừa xinh. “Cái thằng ấy số sướng”- vợ tôi khen cháu. Nhưng chỉ sướng được một năm. Bầu bì, rồi tòi một thằng cu 4 kí tròn. Vợ chồng Dương xoay như chong chóng, bòn tiền nuôi con, nào gửi trẻ, nào đường sữa, thuốc men khi trái gió trở trời. Thằng bé lớn như thổi, còn cha mẹ nó thì ngày một teo tóp. Năm nay lại mắc eo bão giá, kinh tế suy thoái, công ty giãn thợ. Bà nhà tôi bèn khuyên cháu thôi hai đứa mang quách con về làng. Mình về làng mình sống sướng như tiên. Thì đấy, dạo ông bà Tám Huế này mới cưới nhau năm 1960, cùng dạy học ở phố huyện Lâm Thao, cứ ngong ngóng cuối tuần ngoi ngóp vượt đồng chiêm về nhà đánh phẳng bụng bữa cơm gạo quê thơm dẻo với cá trê om dưa kiệu. Để bù lại cả tuần đánh vật với suất cơm tập thể gạo mục trộn sắn khô lổn nhổn! Nửa thế kỷ đổi đời, nay làng quê Sơn Dương ta nhà ngói san sát, đường lát bê tông, xe hơi đậu tận cổng, điện, nước máy tới từng nhà. Sướng chi cho bằng mình ở làng mình, mình ở nhà mình, gạo trắng nước trong cua đồng rau nhà gà vườn, ông bà cháu chắt quấn quít. Nghe bùi tai, tuần trước, vợ chồng Dương ôm cu con lên bốn nhảy tàu ngược bắc.

         Thế mà tối nay “ông” Phú lại gọi điện than van: cô dượng ơi thằng Dương trở chứng đòi quay trở vô. Như thông lệ, bên nội phần tôi, bên ngoại phần bả phân xử. Bà xã cầm tổ hợp, đổi hết tai phải sang tai trái, cà kê thuyết phục thằng Dương ở đầu dây cách ngàn cây số. Dứt mạch, bà hỏi dồn “nghe chưa nào, thông rồi chứ, dứt khoát như thế nhé!” rồi buông máy, hả hê:
- Xong rồi.
- Là sao?
- Sao nữa. Vợ chồng nó cười khơ khớ, bằng lòng ở lại. Bà trẻ đã ra tay là phải yên!

       Nào có yên đâu! Chỉ dăm hôm sau, chủ nhật, ngoài cửa nhà tôi chuông giật hai hồi, lù lù đủ mặt vợ chồng nhà Dương. Lại có cả thằng Hùng cao nhẳng lươn khươn- Hùng nó vừa trúng tuyển khoa kiến trúc trường Đại học Bình Dương. Vừa vào phòng khách, vợ Dương ôm lấy bà trẻ, tấm tức :”Bà ơi, con nhớ thằng cu quá, ông nội cháu bắt cháu ở lại Sơn Dương mất rồi”. Bà trẻ đẩy nó ra, mắng xa xả! Thằng Dương thì cứ cười cười, đỡ lời vợ, nhỏ nhẹ câu một rằng bà ơi làm sao chúng cháu trụ nổi ở làng. Không đói cơm đâu, nhưng mịt mù phương hướng làm ăn mở mặt. Và buồn rứt ruột. Cả làng sạch bóng thanh niên. Đa phần đổ xô vô Nam. Số còn lại về Hà Nội hoặc lên các tỉnh biên giới phía Bắc. Cũng có mươi anh chàng vợ bìu con díu không dứt áo đi xa được, thì tậu cái xe máy Tàu, sớm tinh mơ phóng xuôi Việt Trì làm thuê, tối nhọ mặt mới nhao về. Nhà nào cũng chỉ còn người già. Đông nhất là mấy ông hưu trí. Làng Sơn Dương ta vốn giàu truyền thống cách mạng,. Năm 1930, Pháp dội bom trả thù khởi nghĩa Yên Bái. Năm 1947, giặc đóng đồn bên kia sông Thao càn sang đốt phá. Năm 1965 lại trận bom Mỹ…Làng mình đường võ đường văn đều trội. Hiếu học, thời xưa dân góp thóc mở trường cấp 1, cấp 2 dân lập sớm nhất huyện Lâm Thao. Thanh niên học lên rồi đi xa. Thành ra có tới nghìn cán bộ thoát ly, có chủ tịch tỉnh, có chủ tịch huyện, có 2 ông tướng, có cả chủ tịch Hội Văn nghệ tỉnh! Số người làm cán bộ đầu ngành các huyện, tỉnh bạn, có tới trăm vị! “Hạ cánh an toàn”, phần đông quy cố hương. Nên bước chân ra ngõ là chạm… cụ hưu trí. Ruộng tốt nhưng mỗi khẩu nhõn một sào, các bà sồn sồn nhoáy cái là xong. Nghề nông đâu còn chỗ cho thanh niên!

         Bà trẻ nghe ra, nguôi dần, bảo ờ thì thôi hay lũ bay cứ để thằng cu lại cho ông bà nội hủ hỉ. “Không có đâu”- vợ Dương cãi liền. Làng mình chi lạ, đồng xanh mênh mông mà không khí ô nhiễm dễ sợ. Nhà hướng nam, mở cửa, gió đông nam khăng khẳng khói độc nhà máy hóa chất Việt Trì, gió đông bắc hăng hắc mùi nhà máy super phốt phát Lâm Thao. Chưa đến mức “khét tiếng ung thư” như làng “Thạch Sơn lắm đá thạch sơn sỏi”, nhưng ở Sơn Dương này họ nào cũng đã có dăm ba người chết trẻ bởi ung thư. Cháu nhất quyết mang con vô! Sài Gòn, Bình Dương- dù có Nhiêu Lộc-Thị Vải thì mức ô nhiễm… cũng vậy thôi!
-Nhưng lấy gì mà sống?- bà trẻ vặn.
- Dạ, cô chú ấy thu xếp được rồi ạ.

      Thằng Hùng, hàng chắt phải gọi chúng tôi bằng “cụ”, ngồi nghe mãi, tới đây mới rón rén góp chuyện. Ra thế, vợ chồng nhà Dương vội vã quay vào là để giữ chỗ làm mới xin được ở cửa hàng đặc sản Hương Quê- sáng cháo lươn, trưa cơm gà, tối cầy tơ 7 món. Dương vốn chí thú nấu nướng, sành nghề chế biến các món đồng chiêm dân dã. Vợ nó mặt mũi tính tình nhẹ nhõm mau mắn, làm tiếp tân, thâu ngân. Chủ quán cho trú ngụ ngay tại gian bếp, khỏi thuê nhà. Bố mẹ thằng Hùng thì cũng đã bám được lò gốm sứ mỹ nghệ ở Bình Dương. Hùng vừa học kiến trúc vừa làm, vẽ vời hoa văn đồ sứ kiếm thêm chút đỉnh. Hùng nói con phải học cho giỏi nghề. Tôi nói phải đấy, mấy chục người cháu của ông từ cố đô Huế vô đây, đều tốt nghiệp đại học có nghề hẳn hoi rồi mới vô, làm cho các công ty, bệnh viện tư nhân, sống khỏe.

      Bà trẻ thấy đàn cháu Đất Tổ coi mòi có cơ trụ được, liền chuyển bực thành vui. Ừ, thế thì sẵn máy đây, gọi ngay điện thoại về Phong Châu cho ông bà mày yên tâm. Lại bấm số 171021037…Bấm nút phôn ra loa. Bọn trẻ tít tít ào ào. Bà trẻ cũng cao giọng hào hứng. Đầu dây bên kia, ông cháu Phú dần dà bớt rầu rĩ. Những câu cuối, tâm sự với chú dượng, giọng điệu của Phú rõ là một nhà giáo thâm thúy: “Thôi thì ông bà vô nam, cháu chắt vô nam hôm nay cũng như tổ tiên mình từ Đất Tổ Phong Châu xuôi nam nghìn năm trước, dắt díu nhau lần theo dải đất nhang nhác dáng mẹ Việt tần tảo lưng còng. Ông trẻ kêu bằng người Huế, thực ra là “Huế” bảy trăm năm nay. Bà con trong ấy gọi là gốc gác Sài Gòn, thì cũng mới ba trăm năm chứ mấy. Tất cả đều từ cái nôi này mà đi ra mà đi xa…Cháu chỉ cầu xin mong ước nhà nước có chính sách thỏa đáng ưu ái người mới tới vùng đất mới, và bà con mình người đi trước rước người đi sau, đùm bọc cưu mang…Chăm chút nâng đỡ cho mỗi người chuyển cư, cho từng nhà nhập cư, cũng là khai mở tạo dựng cho vùng miền mới sinh sôi của con rồng cháu tiên dòng tộc Hùng Vương. Cháu nói đúng chứ ạ?”

Nguồn: KTGĐ

Kẻ không đọc sách đâu chỉ bẻ hoa

Wed, 07 Jan 2009 04:35:48 +0000

Không đọc thì tri thức nghèo nàn và dễ thành kém văn hóa. Từ văn hóa hạn chế dễ trở thành thô lậu. Một bộ phận thậm chí thoái hóa thành ăn cắp. Người hèn kém ăn cắp vật tư, kẻ quyền cao chức trọng tham nhũng, ăn cắp của hàng triệu người. Người không có gì để thó thì ăn cắp thời gian hoặc ra đường trộm cây, bẻ hoa. Để cho thế hệ này không trộm cắp hoa có lẽ vẫn còn kịp, pháp luật nghiêm minh sẽ giúp họ thay đổi. Nhưng giáo dục cho thế hệ sau tránh lỗi lầm mà không cần nhiều đến luật pháp có thể làm từ bây giờ.

Bẻ hoa và văn hóa đọc

Câu chuyện bông hoa đường làng

Những năm 1980, anh bạn có người yêu trong Liễu Giai (quận Ba Đình, Hà Nội), thuở còn “làng lúa làng hoa”. Bố mẹ nàng có một tủ sách choán hết cả phòng khách. Đến chơi lần nào cũng được hỏi, cuốn sách em đưa, anh đọc thế nào. Vốn lười đọc, chàng lướt qua phần giới thiệu, trang đầu trang cuối qua loa. Quả thật, đọc sách đối với anh là tra tấn.
Thuở ấy, Liễu Giai về mùa hoa nở với bao loại cúc, thược dược, violet, layơn nở rực rỡ. Lối vào nhiều nhà thường trồng hồng bạch, hoa nhỏ nhưng thơm đến lạ lùng.

Một lần đến chơi, anh ngắt vài bông hồng bên đường mang vào nhà. Nàng không cười tươi như mọi khi vì biết hoa kia ở đâu rồi. Tối đó đi chơi, khi đi qua chỗ hoa bị mất, nàng nói nhẹ nhàng “Ngày nào cũng đi qua đường đầy hoa, em thấy yêu cái làng nhỏ này biết bao. Em ước mơ bọn mình lấy nhau, anh sẽ trồng thật nhiều hoa trước nhà cho em ngắm. Nhưng hôm nay em hiểu, anh không phải là người quí hoa như em tưởng...”. Chia tay không bao giờ gặp lại, nàng không quên nói thêm “trong anh, không có hình hài của những trang sách dù đã cho anh mượn rất nhiều truyện để đọc”. Nghĩ rằng, ngắt bông hoa bên đường thì có làm sao, lãng mạn chứ, anh thú nhận. Không đọc nhiều sách nên đã không hiểu hết những nét văn hóa rất cơ bản, anh tự đánh mất tình yêu quí giá.

Sau này, khi thành giám đốc, phụ trách hàng nghìn người, anh thấm thía chiêm nghiệm lời người xưa. Với anh, gia tài lớn nhất của người đàn ông có ba thứ: một người vợ đảm, cô con gái xinh và thông minh, và một tủ sách. Mọi thứ trên đời kể cả danh vọng và tiền bạc của anh đều là phù phiếm.

Trộm hoa có phần do… không đọc sách

Xem phóng sự ảnh về Phố Hoa Hà Nội và nhớ lại lễ hội anh đào Nhật Bản tại Giảng Võ hồi đầu năm, có thể nhận ra cách hành xử phi văn hóa đó có nhiều nguyên nhân.
Giáo dục trong nhà trường, pháp luật, sự gương mẫu của người lãnh đạo hay cách dạy dỗ con cái trong gia đình và nhiều lý do khác. Có thêm một nguyên nhân nữa, là thói quen không đọc sách. Cầm bút viết bài này, đã biết rất thừa vì “biết rồi, khổ lắm, nói mãi”. Độc giả có học thức và có trình độ có thể lướt qua xem bài viết có gì mới. Nhưng chắc chắn họ không bao giờ làm những việc vô văn hóa, thậm chí rất đau lòng khi nhìn những hành vi giẫm đạp, ngắt và trộm cướp trong lễ hội hoa.

Nếu ai có dịp đến công viên hoa tulip ở Hà Lan, trong Hyde Park với muôn ngàn loài hoa bên London (Anh) hay đi giữa mùa anh đào của Washington DC (Mỹ), sẽ thấy hàng vạn người chiêm ngưỡng rừng hoa đẹp như trong cổ tích nhưng không ai ngắt dù chỉ một cánh hoa. Cũng chẳng có ai bảo vệ. Tôi từng chứng kiến, hai anh em chạy chơi, chợt thấy nhành hoa bị gió làm gẫy rơi xuống, cô bé nhặt lên thì cậu anh nhắc “Don’t touch, it’s not yours – Em đừng cầm, có phải của mình đâu”. Cô bé không nhặt hoa nữa.

Không cần so sánh với văn hóa phương Tây vì xa lạ quá. Độc giả Thái Sơn từ thành phố Hồ Chí Minh viết về phố Nguyễn Huệ trên Tiền phong Online. Đường phố hoa rực rỡ, người đông đúc nhưng không nhành hoa nào bị bẻ, bị chà đạp. Ai đó nói, cuộc sống Sài Gòn nhộn nhạo, xô bồ. Nhưng trong họ có cung bậc yêu hoa thánh thiện. Ngược lại, Hà Nội ta tự hào về sự thanh lịch lại bị ô nhiễm bởi thứ văn hóa “nhộn nhạo xô bồ”.
Sau sự kiện hoa anh đào Nhật Bản lại đến Phố Hoa Đinh Tiên Hoàng và bao vụ việc văn hóa đau lòng khác, không thể nói đây là vài việc đơn lẻ. Đó là cảnh báo về nét văn hóa đang xuống cấp trầm trọng trong khá đông người, nhất là lớp trẻ, cần được các nhà quản lý văn hóa, giáo dục và chính trị để mắt tới.

Giáo dục thế hệ tương lai bằng văn hóa đọc

Bên phương Tây có văn hóa ứng xử nơi công cộng khá văn minh phải chăng liên quan đến văn hóa đọc của họ. Các cháu nhỏ đến trường từ mẫu giáo được cả gia đình và nhà trường hướng dẫn cách đọc sách. Có lẽ vì đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến kết quả khi trưởng thành không ai vặt hoa giữa thanh thiên bạch nhật. Thế hệ trẻ không biết đến văn hóa đọc sau này thành nhà quản lý đất nước cũng lười đọc. Họ sẽ để ngoài tai những phản biện xã hội, lời trái chiều. Con cháu cũng vì thế quên mất trên đời này, ngoài những điều học trong nhà trường, còn phải tìm tòi thêm từ hàng triệu cuốn sách.

Vào trong nhà các giáo sư, trí thức, nhà văn hóa hay chính trị gia sẽ thấy sau bàn làm việc của họ là những tủ sách. Thử phỏng vấn giáo sư Hoàng Tụy, Phan Đình Diệu, nhà văn hóa Nguyên Ngọc là họ giàu có rồi mới mua sách hay vì có sách giúp họ giàu (chữ giàu ở đây không nhất thiết phải theo nghĩa đen). Tiếp xúc với một người có thể đoán những cuốn sách người đó đã đọc vì hình hài mang dáng dấp của những trang sách. Đọc nhiều thì số từ vựng nhiều hơn và số tiền cũng nhiều hơn. Có thể tiền của trong nhà không dư dật, nhưng tri thức chia sẻ cho người khác mới là vô giá. Không đọc thì tri thức nghèo nàn và dễ thành kém văn hóa. Từ văn hóa hạn chế dễ trở thành thô lậu. Một bộ phận thậm chí thoái hóa thành ăn cắp. Người hèn kém ăn cắp vật tư, kẻ quyền cao chức trọng tham nhũng, ăn cắp của hàng triệu người. Người không có gì để thó thì ăn cắp thời gian hoặc ra đường trộm cây, bẻ hoa. Để cho thế hệ này không trộm cắp hoa có lẽ vẫn còn kịp, pháp luật nghiêm minh sẽ giúp họ thay đổi. Nhưng giáo dục cho thế hệ sau tránh lỗi lầm mà không cần nhiều đến luật pháp có thể làm từ bây giờ.

Đừng nói đến dạy đạo đức cao siêu, hãy tạo ra nền giáo dục dạy cho thế hệ tương lai có văn hóa đọc, một chìa khóa cho đất nước phát triển. Đi tầu hỏa, trên máy bay, trong xe buýt hay ngồi ở phòng đợi, số người cầm sách báo nhiều hơn đám tán chuyện vô bổ thì trộm cắp cũng ít đi. Trong metro của Moscow và trên bến xe bus bên Jakarta sẽ thấy hai nền văn hóa đọc khác nhau nên cách hành xử nơi công cộng cũng khác nhau.

Những người rẻ rúng sách vở còn tồn tại thì văn hóa còn méo mó. Tham nhũng, thói vô cảm, trộm cắp, vặt hoa sẽ vẫn còn tiếp tục đến lễ hội mùa sau. Cho đến một hôm, người đời sẽ ghé vào tai chúng ta “anh là kẻ không có hình hài của những trang sách” như anh bạn tôi nghe cô người yêu xinh đẹp nhắn nhủ khi chia tay thuở nào. Khi đó, quá muộn để làm lại một nền văn hóa bị đánh mất.

Nguồn: HIỆU MINH – Tiền Phong

Cần những ngày hội sách cho đồng bằng Sông Cửu Long

Tue, 06 Jan 2009 09:47:01 +0000

Nhiều nhà văn, nhà thơ tại TPHCM mà tôi quen biết vẫn thường than thở rằng, diện tích căn nhà mình đã không còn chỗ chứa sách, mà bán sách cũ thì không nỡ. Tại sao không san sẻ “bầu bí thương nhau” giữa người viết và người đọc? Tôi tin, chỉ cần một tổ chức nào đó, như Hội nhà văn TPHCM chẳng hạn, đứng ra phát động quyên góp sách từ các tác giả đang sinh sống tại thành phố thì hoàn toàn có thể gầy dựng hàng trăm tủ sách cho các tỉnh miền Tây Nam bộ.

CẦN NHỮNG NGÀY HỘI SÁCH CHO ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

LÊ THIẾU NHƠN

Một đồng nghiệp từ Hà Nội gọi điện: “Ông đọc báo SGGP, có nói về thực trạng văn hoá đọc ở đồng bằng Sông Cửu Long, đau quá!”. Tôi thú thật là đang đặt bài báo ấy trước mặt và đang nghĩ ngợi mông lung! Đúng là một lần rung chuông cảnh báo kịp thời và bổ ích!

Cách đây một năm, hưởng ứng một hoạt động từ thiện, tôi có dịp về miền Tây Nam bộ mấy ngày. Tôi đi cùng ông Nguyễn Đức Kiên - đại biểu Quốc hội tỉnh Sóc Trăng trao tặng nhà tình nghĩa cho huyện Kế Sách, và đi cùng ông Trần Văn - đại biểu Quốc hội tỉnh Cà Mau trao tặng nhà tình nghĩa cho huyện U Minh. Trong không khí ấm cúng những ngày cuối năm, lại được tiếp xúc với đại biểu Quốc hội, nhiều người dân không ngần ngại bộc bạch tâm tình. Ở cả hai nơi, nhiều người dân đều nói rằng: “Sở dĩ chúng tôi nghèo, không phải vì chúng tôi lười biếng, mà do chúng tôi không được tiếp xúc với sách vở, không có thông tin để biết cách kiếm ra tiền!”. Thậm chí có người còn bảo: “Trong chúng tôi có người từng đi học, nhưng lâu quá không được đọc sách báo nên cũng quên chữ nghĩa hết trơn!”. Là một người viết, chứng kiến sự thật ấy, tôi xót xa lắm.

Câu chuyện ở hai huyện nghèo cứ ám ảnh tôi. Giá sách bây giờ có phải rẻ đâu, thu nhập nông dân làm sao mua được. Đến khi tham gia Hội chợ sách TPHCM tháng 3-2008, thấy có đơn vị làm sách giảm giá đến 60% và 80%, tôi đã làm một phép toán: Nếu trừ chi phí chuyên chở, thì sách giảm giá ở đây khi mang về đồng bằng sông Cửu Long vẫn có thể giảm giá 40% để phục vụ cho những người thu nhập thấp hơn, đang chịu nhiều thiệt thòi hơn về đời sống văn hoá. Liệu tình cảnh “kẻ ăn không hết, người lần không ra” có được những nhà phát hành sách lưu tâm chăng?

Nói thế không có nghĩa đổ hết trách nhiệm cho ngành phát hành sách. Nhiều nhà văn, nhà thơ tại TPHCM mà tôi quen biết vẫn thường than thở rằng, diện tích căn nhà mình đã không còn chỗ chứa sách, mà bán sách cũ thì không nỡ. Tại sao không san sẻ “bầu bí thương nhau” giữa người viết và người đọc? Tôi tin, chỉ cần một tổ chức nào đó, như Hội nhà văn TPHCM chẳng hạn, đứng ra phát động quyên góp sách từ các tác giả đang sinh sống tại thành phố thì hoàn toàn có thể gầy dựng hàng trăm tủ sách cho các tỉnh miền Tây Nam bộ.

Thực trạng văn hoá đọc ở đồng bằng sông Cửu Long qua phản ánh trên báo SGGP khiến những ai tâm huyết với sự nghiệp nâng cao dân trí phải có hành động cụ thể hơn nữa. Chúng ta không thể kêu gọi người dân đọc sách nếu không mang sách đến cho họ. Hơn nữa, văn hoá đọc phải bắt nguồn từ thói quen đọc. Do đó, ngay lúc còn nhỏ, trẻ em phải được khuyến khích đọc sách. Tôi còn nhớ, nhân Ngày Quốc tế thiếu nhi 2008, tỉnh Bình Thuận đã tổ chức Ngày hội đọc sách cho thiếu nhi tại Phan Thiết. Dịp ấy, tôi và Tiến sĩ Trần Ngọc Chương của Trường ĐH KHXH&TV TPHCM được Đài truyền hình Bình Thuận mời ra giao lưu với khán giả trực tiếp qua màn ảnh nhỏ. Lúc ngồi ở trường quay, xem đoạn băng tường thuật tôi thật sự xúc động khi nhìn những khuôn mặt bầu bĩnh và ánh mắt trẻ thơ háo hức trước từng trang sách, và tôi đã phát biểu: “Chỉ trong một thời gian ngắn, những nhà lãnh đạo của tỉnh Bình Thuận đã biến một vùng đất cát trắng trở thành thiên đường resort, tôi mong một thời gian nữa Bình Thuận sẽ trở thành thiên đường đọc sách!”. Sau khi trở về TPHCM, tôi nhiều lần liên lạc với bà Lê Thị Năm – Giám đốc Thư viện Bình Thuận thì được biết, kể từ khi tổ chức ngày hội đọc sách, số lượng học sinh đến thư viện tăng lên rất rõ. Tín hiệu đáng mừng ở Bình Thuận phải chăng cũng cần tiếp tục ở Vĩnh Long, Trà Vinh, Bến Tre, An Giang, Kiên Giang…? Bằng tất cả sự chân thành, tôi tin văn hoá đọc ở đồng bằng sông Cửu Long sẽ được cải thiện, nếu chúng ta thể hiện cho các em nhỏ miền sông nước hiểu rằng, đọc sách là một hành vi được xã hội trân trọng!

Tết của thời chưa xa

Tue, 06 Jan 2009 09:37:08 +0000

Cuốn tiểu thuyết “Mùa lá rụng trong vườn” của nhà văn Ma Văn Kháng hoàn thành vào tháng 12 năm 1982, tháng cận Tết. Và hai chương đầu của cuốn sách này là sự miêu tả cảnh đón Tết, ăn Tết ở một gia đình Hà Nội. Thời gian của sự kiện được bắt đầu từ: Như bây giờ, đang cữ đông rét mướt, lại là những ngày giáp Tết Nguyên đán..., và kết thúc ở đúng giao thừa: Giao thừa! Giao điểm của cũ mới, dấu chân của năm cũ, nốt nhạc đầu tiên của một hành khúc mới..., tức là chỉ trong khoảng một tuần lễ là tối đa. Một tuần lễ ấy, theo tôi, đã gom vào bản thân nó những nét chính đủ phác lên cảnh đón Tết, ăn Tết ở một giai đoạn chưa xa – những năm cuối thời bao cấp, đây là cảnh đón Tết, ăn Tết ở các gia đình cán bộ công nhân viên thuộc các thành phố miền Bắc thời ấy.

Tết của thời chưa xa

HOÀI NAM

1.
Hãy bắt đầu từ cái ăn theo đúng nghĩa đen của từ này. Trước hết, chúng ta xem chị Lý - bà nội trợ đảm đang đáo để của cả gia đình - đã mua về nhà những thực phẩm gì cho dịp Tết: Miếng thịt lợn ba chỉ, khổ mỡ dầy nửa gang tay, chềnh ềnh, trắng ngộn. Cà chua đỏ hồng. Cà rốt đỏ gạch. Miếng bóng vàng ngậy. Bó hành xanh bóng. Hoa súp lơ trắng ngà... Tất cả chỉ là thịt là rau, là miếng sống miếng chín vẫn ăn cả thôi mà sao vẫn hiển nhiên vẻ đặc sắc khác thường.
Quả thực, để có những món ăn ngon phục vụ cho gia đình vào ngày Tết, người nội trợ phải nhớ để mua cả trăm thứ từ lớn đến nhỏ, điều chắc chắn sẽ làm nản lòng những anh đàn ông vốn đuểnh đoảng. Nhưng đây là người nội trợ của hơn hai mươi năm trước. Còn hôm nay, các bà nội trợ từ ba mươi tuổi trở xuống hẳn sẽ lấy làm ngạc nhiên rằng, tại sao người ta lại có thể mua nhiều đến thế để phục vụ cho việc ăn uống trong vài ngày Tết? Vâng, cái ăn cái uống bây giờ không còn là điều nặng nề lắm với phần đông các gia đình thành thị. ăn ngày Tết không khác ăn ngày thường là mấy. Nhưng ở thời bao cấp, nói chung là phải bóp miệng cả năm để được khoái khẩu vào dịp Tết ngắn ngủi một vài ngày. Nền sản xuất phi thị trường là “thủ phạm” của sự “đói góp no dồn” này, hàng hóa đâu có sẵn để muốn lúc nào mua lúc ấy, thậm chí có những thứ mà người khéo lo toan phải mua và để dành từ vài tháng trước Tết nếu muốn được ăn Tết cho ra Tết. Nền sản xuất phi thị trường cũng là cái nguyên cớ để có thể cắt nghĩa được việc chị Lý phải tranh giành với “thằng cung tiêu” hai chai rượu Lúa mới – thứ rượu thượng hạng của ngày ấy. Đơn giản thôi, trong nền sản xuất này thì sản phẩm được phân phối theo chỉ tiêu, thường là ít khi thỏa mãn được nhu cầu của người lao động, vì thế, để có thêm được ít hàng Tết mang về, phải biết áp đảo “thằng cung tiêu” – người trực tiếp phân phối sản phẩm về từng đơn vị – bằng sự nịnh nọt hoặc bằng sự mồm năm miệng mười và thói vơ véo như chị Lý đã làm. Cái ngày ấy nó thế!

2.
Tiếp đến, ta hãy xem những thứ thực phẩm mà Lý mua về đã được chị chế biến ra sao. Đây là cảnh Lý gói bánh chưng, nhìn từ con mắt đầy say mê của cô em dâu tên Phượng: Trông chị lọc thịt kìa: lưỡi dao bài mỏng như cái lá lúa, sục vào tảng thịt, rành rạch, tở từng lát dài gọn như xém, trông đã phát thèm. Miếng thịt gói bánh to bản, dầy vừa độ, có cả mỡ cả nạc, ướp muối tiêu, không ướp nước mắm sợ để lâu bánh thiu, xếp đầy ụ hai cái bát ô tô. Chỗ đỗ vàng tơi nóng hổi. Tấm lá bọc lau miết, sạch bóng. Hàm răng nhỏ trắng ngời tước cái cọng lá. Những ngón tay búp măng vặn cái lạt giang mềm óng ả. Một tiếng đồng hồ, gói gọn thon lỏn yến rưỡi gạo nếp. Tất cả, vừa nãy còn ngổn ngang thúng mẹt, nồi niêu, gạo đỗ, lá lạt, giờ đã chặt chịa ba chục cái bánh gói không khuôn mà chiếc nào cũng giống chiếc nào, cao thành, vuông góc, đều như đúc”.

Tôi không dám khẳng định cái cảnh gói bánh chưng và nấu cỗ ngày Tết ấy là cảnh của tất cả các gia đình cán bộ công nhân viên thành thị miền Bắc hồi cuối thời bao cấp. Nhưng chắc chắn, nó đang rất hiếm gặp được bây giờ. Thời đại của siêu thị, của fast food, của đủ thứ vui chơi ngày Tết, ít ai hì hục ngồi gói bánh chưng để rồi lại phải bấm bụng ăn cả tháng giêng dù đã ớn tận cổ (vì bỏ đi thì tiếc). Đã có bánh chưng bán sẵn, mỗi nhà mua vài chiếc thắp hương gia tiên, thế là xong! Cỗ Tết cũng vậy, bây giờ ăn uống “phiên phiến”, có mấy người kỳ khu nấu nướng đến độ “thăng hoa” như chị Lý! Nhưng ở đây, theo tôi, ngoài sự sung sướng và kiêu hãnh vì được bộc lộ mình, việc Lý say sưa với công việc cỗ bàn ngày Tết cũng đã cho thấy phần nào đó cung cách ứng xử của con người hồi ấy. Đó là sự trân trọng, quý, tiếc đối với các thứ thực phẩm mà có khi cả năm họ mới một lần được thưởng thức, vào dịp Tết. Vâng, đó là cung cách ứng xử của con người thời cả nước ăn không đủ no. Cái ngày ấy nó thế!

3.
Miêu tả cái Tết ở những năm cuối thời bao cấp, chuẩn bị bước sang thời đất nước đổi mới, hai chương đầu của Mùa lá rụng trong vườn cũng đã kịp ghi lại một vài dấu hiệu chuyển mình của xã hội, những dấu hiệu sẽ trở thành nét trội, nét phổ biến sau này.
Cái sự mặc chẳng hạn. Đây là bộ cánh mà Lý diện khi sắm Tết về nhà: Cái áo thật là đẹp! Áo liền mũ. Vải teclen, màu sôcôla, cao sang từ chất vải tới sắc màu, kiểu cách. Chưa hết! Còn lần bông lót bên trong. Chưa hết! Còn cái khoá. Chưa hết! Khi cái khóa kéo tuột xuống, mắt Phượng lại một lần nữa chói loà vì những mảng màu đối lập, nóng ẩm ở cái áo len khuôn bó thân hình Lý và Lý lại hiện ra dưới một sắc hình khác hẳn thường ngày.

Trong con mắt của dân Hà Nội ngày nay – vốn diện quanh năm suốt tháng, không cần đợi ngày Tết – thì trang phục như Lý chẳng có gì lạ. Nhưng ở thời đó, khi mà cả nước đồng phục một màu áo công nhân, bộ đội, thì rõ ràng là Lý nổi lên như con công giữa bầy quạ. Chẳng thế mà Phượng, cô em dâu quê mùa với chiếc áo budông simili màu cỏ úa, phải nhìn Lý một cách trầm trồ. Giá cả của những bộ trang phục ấy vượt quá khả năng mua sắm của cán bộ công nhân viên. Nhưng Lý đã mua, với triết lý: một khi đã quyết định ăn chơi là không sợ tốn kém!, như chị đã từng tuyên bố với Phượng. Như vậy, qua sự diện Tết của Lý, nói theo một cách đánh giá quen thuộc, là đã thấy nhú lên cái mầm của tâm lý hưởng thụ giữa cảnh đất nước còn nhiều khó khăn!

Chuyện mua hoa, cây cảnh chơi Tết của Lý cũng là một sự bất thường giữa thời buổi ấy. Nếu bà phó phòng vật tư ở xí nghiệp Lý – phu nhân của một tân thứ trưởng – mua cây quất ba trăm đồng, thì Lý mua hẳn cây quất giá năm trăm đồng. Lý mua biếu bố chồng, nhưng thực chất là mua để tỏ rõ mình chơi sang hơn vợ quan, để ve vuốt tính hiếu thắng của chính mình. Và như vậy, có thể nói đây là biểu hiện của tâm lý chơi trội chăng, khi mà cả nước “chung một diện mạo, chung một tâm hồn”?

Trong sự phát triển tiếp tục của mạch truyện ở các chương sau, tác giả đã cho thấy khá rõ ý đồ dụng bút của mình khi nhấn mạnh ở nhân vật Lý những biểu hiện vừa kể trên. Chính tâm lý thích hưởng thụ và thói hiếu thắng, chơi trội sẽ là những hạt mầm có sẵn, để khi gặp điều kiện thích hợp, nó sẽ nảy nở và biến Lý thành một con người khác hẳn, một con người trượt dài xuống hố thẳm vật chất, vị kỷ. Có thể nói, đó là cách hình dung vấn đề con người khá tiêu biểu cho tâm thế một thời. Tác giả và những con người cùng thời với ông, hẳn chẳng thích thú gì cuộc sống thiếu thốn đủ bề mà những ô tem phiếu đem lại, song trước những biểu hiện manh nha của một lối sống mới, khác với cái mình quen thuộc, họ co lại, đầy “cảnh giác”, và tiên lượng nó chủ yếu theo chiều hướng tiêu cực. Từ cái Tết ở một gia đình cán bộ Hà Nội trong những năm đầu 1980, tác giả đã nhìn thấy cái mới ấy, nhưng ông không thể đoán được rằng, rồi đây nó sẽ phổ biến toàn xã hội, phổ biến quanh năm (chứ không cứ gì dịp Tết), và, không hẳn bao giờ nó cũng kéo theo hậu quả xấu. Nhưng, cái ngày ấy nó thế!

Thời bao cấp, cái thời chưa xa với đất nước chúng ta là mấy, cái thời in hằn trong ký ức của những người Việt Nam độ tuổi ba mươi trở lên. Nhưng với thế hệ kể từ 1985 trở đi, có lẽ nó chỉ giống như thời của cổ tích buồn mà các bậc phụ huynh nhiều hoài niệm vẫn thường ôn lại với nhau lúc trà dư tửu hậu. Cái thời ấy người ta đón Tết, ăn Tết ra sao? Đọc hai chương đầu của Mùa lá rụng trong vườn sẽ thấy hình ảnh Tết của “đêm trước đổi mới” trong các gia đình cán bộ công nhân viên ở thành thị miền Bắc!

Nguồn: SK&ĐS

Nhà văn NGUYỄN QUANG THÂN và niềm vui trần thế

Tue, 06 Jan 2009 07:40:11 +0000

Nhà văn Nguyễn Quang Thân nói về nghiệp cầm bút: “Đó có thể là nhu cầu bức thiết của nội tâm, sự phát tiết của thiên năng hay mong muốn để lại một dấu ấn trong cuộc đời, tạo dựng một tên tuổi... Các nhà văn nói chung là thế, tôi cũng không ngoại lệ. Tôi chưa bao giờ xem viết văn là cuộc dạo chơi hay việc tầm phào, vui đâu chầu đấy. Viết văn - nhất là văn xuôi, là lao động khổ sai, đòi hỏi người viết phải có nghề và phải hao tốn nhiều tâm lực, thời gian...”

NHÀ VĂN NGUYỄN QUANG THÂN VÀ NIỀM VUI TRẦN THẾ

"...Cái cúc áo ấy vàng phải không em/ Nó không trắng, đen hay đỏ/ Nó màu vàng khoảnh khắc anh hôn em/ Nó vàng, nó không màu đỏ/ Phía trên chúng ta là tượng Phật ngồi/ Giữa anh và em là cái cúc áo/ Cột mốc biên giới mong manh mà anh đã dành trọn cuộc đời để vượt qua...", nhà văn Nguyễn Quang Thân đã viết những câu thơ nồng cháy như vậy khi yêu...
Nào phải chỉ riêng trong tình yêu, trong cuộc sống và với văn chương, anh luôn dấn thân, chấp nhận trả giá để đi đến cùng những khát vọng của mình. Anh không hề hối tiếc về thái độ sống đó, bởi vì: "Tôi là người coi trọng cuộc sống và khao khát được sống, được tự do sáng tạo, được hưởng mọi niềm vui và đau khổ của cuộc sống; niềm vui trần thế thường thú vị hơn thiên đường, sau khi mình đã thành cát bụi".

@: Không ít nhà văn quan niệm viết văn như một cuộc dạo chơi, còn anh?
Nguyễn Quang Thân: Tại sao người ta viết văn? Điều này rất khó lý giải rạch ròi, cũng như khó mà giải thích được tình yêu. Chỉ có thể nói, có rất nhiều thứ, vừa thiêng liêng lại vừa rất đời thường - thúc đẩy người ta cầm bút viết văn. Đó có thể là nhu cầu bức thiết của nội tâm, sự phát tiết của thiên năng hay mong muốn để lại một dấu ấn trong cuộc đời, tạo dựng một tên tuổi... Các nhà văn nói chung là thế, tôi cũng không ngoại lệ. Tôi chưa bao giờ xem viết văn là cuộc dạo chơi hay việc tầm phào, vui đâu chầu đấy. Viết văn - nhất là văn xuôi, là lao động khổ sai, đòi hỏi người viết phải có nghề và phải hao tốn nhiều tâm lực, thời gian... Dù có khả năng để chọn cho mình một vài ngành nghề khác nhưng tôi đã đánh đổi tất cả để viết văn, chung thân với nó, như thế cũng đủ thấy viết văn đối với tôi quan trọng đến dường nào.

@ Nguyễn Quang Thân trong cuộc đời và Nguyễn Quang Thân trong tác phẩm là hai con người đồng nhất hay khác biệt?
Nguyễn Quang Thân: Ở các ngành nghề khác, thường thấy con người của công việc khác xa con người của đời thường; bởi khi làm việc, mỗi người chỉ là một bộ phận của hệ thống và dù ít hay nhiều, người ta buộc đánh mất cái tôi của mình mới làm tròn chức năng. Viết văn lại khác, viết văn hoàn toàn là việc của cá nhân. Cái tôi của nhà văn thể hiện rõ trên từng chữ, từng dòng, từng trang viết. Nếu rời khỏi cái tôi thì không còn là nhà văn nữa. Ngoại trừ một số nhà văn cố ý dùng một ngòi bút khác vì lý do nào đó, thì những nhà văn chân thành sống như thế nào sẽ viết như thế ấy. Con người đời thường và con người trong tác phẩm của nhà văn là đồng nhất. Cũng như họa mi, nếu hót tiếng chim gáy, nó chỉ là con họa mi mồi.
Tuy nhiên, có một thực tế đáng buồn là, nền văn học của chúng ta hiện nay không lớn, không hay cũng bởi vì các nhà văn đã tự đánh mất hoặc bị lấy mất khá nhiều cái tôi của mình. Không có dấu ấn cá nhân, giống nhau như cỏ thì đến đưa một cái tin trên báo cũng không ai đọc huống gì viết văn.

@ Vì sao nhân vật trí thức luôn chiếm một vị trí quan trọng trong tác phẩm của anh?
Nguyễn Quang Thân: Trí thức là những người có khả năng suy nghĩ một cách độc lập. "Thức ăn" duy nhất của người trí thức là tự do - như những câu thơ của nhà thơ nữ Anna Akhmatova: "Dù cái chết nhìn em tận mắt/ Em sẽ bỏ phiếu bầu như anh đã nhắc/ Cho cái cửa được là cái cửa/ Cho cái khóa được là cái khóa/ Cho con thú dữ dằn trong ngực em/ Được mãi là một trái tim".
Nhân vật trí thức xuất hiện trong nhiều tác phẩm của tôi, ở từng tác phẩm lại thể hiện những vấn đề, những mối quan hệ khác biệt. Ngay tiểu thuyết Hội thề sắp xuất bản (đã chuyển thể thành kịch bản phim) thực chất cũng đề cập đến những vấn đề của trí thức trong mối tương quan với nông dân và với nhiều mặt khác của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn...

@ Cơ chế thị trường hiện đang tác động và chi phối đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực. Nó có ảnh hưởng đến hoạt động sáng tác của các nhà văn?
Nguyễn Quang Thân: Cơ chế thị trường đã có từ lâu, khi người ta biết mua bán và xã hội có hàng hóa. Lịch sử cho thấy, biết bao nền văn học lớn đã phát triển rực rỡ ngay trong nền kinh tế thị trường. Xin đừng đổ lỗi cho cơ chế thị trường. Cơ chế thị trường không ảnh hưởng và cũng không gây hậu quả gì đối với hoạt động văn học.

@ Những năm gần đây, một số nhà văn nổi tiếng đã viết về "những sự thật đằng sau sự thật". Họ xoay chuyển ngòi bút 180 độ, tự phủ nhận chính mình... Anh nghĩ gì về hiện tượng này?
Nguyễn Quang Thân: Đó là hiện tượng có thật trong đời sống văn học. Các nhà văn trong quá trình nhận thức, khi nhận ra đã có lúc mình nghĩ sai, nói sai, viết sai (tự nguyện, a dua, hay cơ hội) thì bây giờ sửa sai bằng cách nói lại, viết lại... đúng với gì mình nghĩ. Nếu sự nói lại, viết lại này là chân thật và đàng hoàng, không vụ lợi thì chúng ta nên chấp nhận. Tôi đánh giá cao những nhà văn dám nói lại, viết lại một cách chân thật.

@ Anh nhận xét gì về lớp nhà văn trẻ hiện nay?
Nguyễn Quang Thân: Họ có nhiều ưu thế hơn so với lớp nhà văn đi trước. Những bài học trong quá khứ của thế hệ nhà văn đi trước không ảnh hưởng nhiều đến lớp nhà văn trẻ, có chăng chỉ khêu gợi ở họ khát vọng muốn viết hay hơn mà thôi. Những nhà văn trẻ sẽ giải quyết những vấn đề của họ bằng cách riêng của mình. Chỉ có một nỗi buồn chung cho các thế hệ nhà văn già cũng như trẻ là: cho đến hôm nay, họ vẫn phải đấu tranh để đi tìm cho mình một không gian sáng tạo cần thiết.

@ Người đọc nhận thấy chất erotic (tính dục) mãnh liệt trong nhiều tác phẩm của anh. Đó là sự thể hiện sức mạnh của khát vọng sống?
Nguyễn Quang Thân: Nếu nhà văn cố ý viết về tính dục với mục đích nào đó để câu khách... thì người đọc dễ dàng nhận ra ngay. Trái lại, khi viết về tính dục là yêu cầu của tự thân tác phẩm và của bản thân tác giả thì đó chính là nghệ thuật.

@ Ngoài viết văn, anh còn viết báo. Những bài báo của anh đầy tính phản biện trước những vấn đề thời sự. Anh có hứng thú và đam mê với việc viết báo như đã hứng thú và đam mê với viết văn?
Nguyễn Quang Thân: Vợ chồng tôi chỉ sống bằng ngòi bút với việc viết văn và viết báo. Tôi rất hứng thú với việc viết báo bởi tính năng động, thời sự của nó. Tôi là người viết báo tự do - một nhà văn viết báo. Tôi viết báo bằng cách nhìn riêng từ góc độ của tôi. Người ta có thể cho in hoặc không, chẳng có gì ràng buộc. Có thể tôi không viết hết được 100% những suy nghĩ của mình, nhưng tôi không bao giờ viết ngược lại những điều mình nghĩ.

@ Anh đã từng viết những câu thơ nồng nàn về tình yêu của anh với chị Dạ Ngân... Hình như dạo này anh không còn làm thơ nữa...?
Nguyễn Quang Thân: Đâu phải cứ muốn là làm thơ được... Tôi có làm thơ nhưng chưa in bao giờ. Tôi mê thơ của nhà thơ nữ Anna Akhmatova và đã dịch 40 bài thơ của bà. Sắp tới có thể tôi sẽ cho ra mắt một tuyển tập dịch thơ Anna Akhmatova.

@ Cuộc tình của anh và chị Dạ Ngân đã trải qua nhiều thử thách trước khi cả hai về được với nhau. Bây giờ, sau nhiều năm trong hôn nhân, tình yêu của anh chị có gì thay đổi so với một thời yêu mãnh liệt, bất chấp tất cả thuở ấy...?
Nguyễn Quang Thân: Chúng tôi bình thường như bao đôi vợ chồng khác. Tình yêu có thay đổi gì khi trải qua hôn nhân thì cũng theo quy luật bình thường. Có những khi chúng tôi thấy yêu nhau hơn cả thuở ban đầu, nhưng cũng có những lúc lại thấy phải chịu đựng, chấp nhận nhau... Điều quan trọng là chúng tôi không thể sống thiếu nhau và có lẽ đấy chính là tình yêu. Nó vượt qua mọi nhàm chán có thể có của hôn nhân.

@ Cám ơn anh đã dành cho PNCN cuộc trò chuyện này.

Nguồn: DIỄM CHI – Báo PNCN

Chỉ tại cái Chúa Xuân - TRẦN ĐĂNG KHOA

Mon, 05 Jan 2009 10:00:50 +0000

Vâng, đúng thế. Tất cả chỉ tại cái Chúa Xuân! Mùa xuân đến cũng có khác. Đầu tiên là khúc gỗ mục vẫn dành để luộc bánh còn thừa, vứt lăn lóc ở sau bếp, bỗng nảy lên một cái lộc biếc. Rồi cây cối đâm chồi. Hoa cỏ ngào ngạt. Hình như chúng đang toả hương để mê hoặc nhau, cám dỗ nhau. Thiên nhiên còn thế, huống hồ con người. Thảo nào lũ trai gái mâng mâng cứ cháy phừng phừng như những ngọn đuốc. Đến cả lũ gái làng cũng tươi nõn. Cặp môi ướt đỏ, bầu má chín ửng như những quả táo Tây, khiến những gã đứng đắn, có tiếng nghiêm trang như những vị thánh sống, bỗng trở thành những kẻ dâm dục, đồi truỵ, bởi đầu óc toàn nghĩ đến những chuyện mà các bậc túc nho xưa cho là bậy bạ.

Chỉ tại cái Chúa xuân

TRẦN ĐĂNG KHOA

Ông lão Vậng 72 tuổi cũng không thể sống yên được trong những năm cuối đời. Lão quyết định cưới vợ. Điều này thực tình cũng không có gì mới. Cách đây hơn một năm, Lão cũng đã đòi lấy vợ rồi. Nhưng lũ con cháu lão không chịu. Chúng phản đối rầm rầm. Đầu tiên là thằng Cả:
- Không được đâu, bố ạ. Nghịch mắt lắm! Chẳng gì con cũng là Tổng Giám đốc một doanh nghiệp lớn. Lũ nhân viên sẽ nhìn con như thế nào?.
Thằng Hai cũng đắn đo:
- Chúng con cũng chẳng muốn giam hãm bố làm gì. Con nuôi cha không bằng bà nuôi ông. Mẹ con thì mất lâu rồi. Bố cũng có thể tìm một người bầu bạn cho tuổi già đỡ hiu quạnh. Nhưng bố phải chọn một bà goá, hay bất cứ bà nào cao tuổi cũng được. Đằng này, bố lại lấy cái con Ôsin...
- Ơ hay, thế tao lấy vợ cho tao hay lấy vợ cho chúng mày? - Lão Vậng quắc mắt - Chọn vợ thì phải chọn cô trẻ đẹp, chứ sao lại chọn bà già? Thế thì lấy vợ làm gì? Để đưa nhau ra nghĩa địa chắc?
- Nhưng không được ông ạ - Lũ cháu chắt nhao nhao - Chúng cháu biết gọi nó bằng gì? Bằng bà à? Ôi giời ơi. Một con Ôsin nhãi nhép bỗng chốc lên bà!. Không! Không thể có chuyện ấy!

Thế là thành đàn ong vỡ tổ. Lão Vậng biết mình không thể "trị" được bọn giặc cái này. Phải có kế sách. Nhưng rồi vẫn không kịp. Với bọn Hồng vệ binh ấy thì không thể nhu nhơ. Ngay lập tức hôm sau, "con Ôsin giời đánh" đã bị chúng đuổi ra khỏi nhà.

Không còn Ôsin thì con cháu phải thay nhau làm Ôsin hầu hạ ông. Mà giời ạ. Làm Ôsin cũng đâu có dễ. Lũ con, cháu thương cha, quý ông, nhưng chúng cũng đâu đã trực tiếp chăm sóc cha, ông được đến một ngày. Bây giờ thì đứa nào cũng khiếp đảm. Mới hay ông là cỗ máy mà đinh ốc với bù loong đều hỏng hết cả rồi. Hay nói cho chính xác hơn, ông chính là một cái thùng nước đã bị hỏng vòi. Vòi đã hỏng thì làm sao ngăn được? Mà đâu chỉ có nước. Còn cả bã nữa chứ. Mà bã mới hãi. Lũ cháu cứ suốt ngày phải đổ bô rồi giặt giũ cho ông. Khiếp quá. Có đứa bỏ cả cơm. Không nuốt nổi. Cứ đến phiên bị cắt cử chăm ông là chúng run sợ, chẳng khác gì phải lên đoạn đầu đài. Chúng quyết định lại thuê đứa giúp việc. Nhưng chẳng ai giám làm. Đứa nào cố gắng lắm cũng chỉ được ba buổi: "Ông khó tính quá, cháu không chiều được đâu!". Thế rồi lại bỏ. Ba triệu một tháng cũng bỏ. Số tiền lương ấy đâu có thấp. Đến cả tay kỹ sư bậc trưởng ở Tổng công ty thằng Cả cũng chẳng có được mức lương như trong mơ ấy. Vậy mà rồi vẫn không xong. Thế mới biết cái con Ôsin ấy có sức chịu đựng giỏi thật. Hay là lại gọi nó về? Mà đã đuổi người ta đi rồi, đã chắc gì người ta chịu trở lại.

Đúng là con Ôsin không trở lại thật. Nó bảo, nó không phải Ôsin. Chưa bao giờ nó làm Ôsin cho ông cụ cả. ồ, hoá ra bấy lâu nay, nó chăm chút người yêu chú đâu có phải làm phận sự của một con ở. Chỉ có tình yêu mới giúp người ta vượt qua bao nỗi kinh hoàng. Thế là lũ con cháu đành phải để cho ông cụ lấy con Ôsin ấy làm vợ. Khi lão Vậng ưng thuận theo ý cháu con thì chúng sướng lắm. Sường như người vừa trút được một gánh nặng.

Đám cưới tổ chức khá linh đình. Cũng lễ ăn hỏi. Cũng người đội mâm quả. Chú rể cũng com lê cà vạt, cài trước ngực một đoá hoa hồng. Lũ con cháu chỉ muốn xuê xoa nhưng không được. Lão Vậng bảo:
- Tao thì thế nào cũng xong. Nhưng người ta dẫu sao cũng lấy chồng lần đầu. Không thể lúi xúi...
- Con có ngại tốn kém gì đâu - Thằng con cả phân bua - Nhưng sợ bố không thể chịu được sự cà rầm cà rề. Hay là bố đeo cái túi. Phải rồi, bố phải đeo cái túi của bệnh viện. Kẻo rồi đang tiệc cưới, bố lại phun nước ra...
- Thế anh tưởng máy tôi hỏng vòi à? Còn lâu nhá! Anh có lớn mà vẫn chẳng có khôn đâu. Phải phải học nữa mới thành người được con ạ."

Ông lão cười vang nhà. Lúc bấy giờ, lũ con cháu mới biết mình đã bị ông cụ đưa vào trận đồ bát quái. Hoá ra lão Vậng lập mưu để cưới vợ. Khiếp quá. Không ai có thể ngờ được. Ông lão vốn là một người hiền lành, củ mỉ cù mì.. Cái trò "khủng bố" quái quỷ này, chắc chỉ có cái Chúa Xuân xúi bẩy.

VÕ THỊ HẢO ngây thơ như gái mười ba

Mon, 05 Jan 2009 09:46:25 +0000

Báo chí là nghề đến trước, văn chương là nợ duyên nợ kiếp nhưng đến sau. Năm 1989, Người gánh nước thuê - truyện ngắn đầu tiên của nhà văn Võ Thị Hảo xuất hiện trên báo Phụ nữ Thủ đô. Kể từ đó, mọi người biết đến Võ Thị Hảo với tư cách là một nhà văn hơn là nhà báo. Kể về truyện ngắn đầu tiên này, chị bảo, “Viết vì thương hai ông bà già gánh nước thuê rất khổ ở đầu ngõ. Thương mà cũng rất khổ tâm vì không làm gì để giúp được họ. Gia cảnh họ cứ ám ảnh mãi trong tâm trí, thế rồi viết”.

Nhà văn Võ Thị Hảo: Ngây thơ như gái mười ba

Từ bồi lịch, tô màu đến vẽ áo cho tượng đất nung

Hỏi vì sao chị lại đến với văn chương kể cả khi nhà văn không thể sống được bằng nghề? Chị trả lời đơn giản: “Vì yêu văn chương. Vì thấy hạnh phúc lắm khi đọc được những tác phẩm hay. Và đó là niềm hạnh phúc không mất đi, không mong manh vì nó ở trong ta. Và quan trọng hơn nữa: vì cuộc sống có quá nhiều ngang trái và bất công. Cũng có rất nhiều cái đẹp. Nhưng trước hết, có lẽ là vì số phận”.

Không rõ số phận có bắt hễ ai theo nghề viết thì kiếp đời phải cô độc và khó thể yên bằng phẳng lặng? Vào những năm 80, nhiều cán bộ công chức ở Hà Nội tự cải thiện bằng cách nuôi lợn và gà công nghiệp trong nhà vệ sinh, nhiều muỗi quá thì mắc màn cho lợn để lợn khỏi chết. Còn nhà văn Võ Thị Hảo ngoài viết báo là công việc chính, chị có việc làm thêm ở Nhà xuất bản Văn hóa. Công việc khi đó là bồi lịch và tô màu lên những tờ in sẵn. Để nuôi con, chị còn đi tô mắt, mày, vẽ áo cho tượng đất nung... Sau 12 giờ đêm mới là lúc Võ Thị Hảo tự cho phép mình được nghỉ ngơi. Và thói quen chỉ ngủ sau 12 giờ còn đeo đẳng đến hiện tại. Trước kia thì là để bồi lịch, tô tranh, biên tập, viết bài. Bây giờ thì để viết và vẽ.

Chị kể lại, ngày đó, con còn nhỏ, nhiều khi một tay ôm con, một tay nấu cơm. Hoặc một tay ôm con ngủ trong lòng, một tay viết truyện ngắn. Chị là con út trong gia đình, vì thế, không biết bế em, không biết đi chợ. Khi mới sinh Uyên Ly, chị không biết bế. Nhưng chỉ lóng ngóng một chút là bế được. Lại còn học được cách tắm cho con rất nhanh nữa. Chị bảo: “Khi có con là làm được hết. Cái gì không biết thì giở sách ra, kể cả cách cho con ăn và tắm cho con”.

Nhà văn Võ Thị Hảo rất thương con. Điều này luôn thấy được khi có dịp là chị tìm mọi cách để mang đến những cơ hội thuận lợi, mong sao các con bước đi trên con đường đừng quá vất vả như mẹ. Để có tiền cho con học chuyên ngữ từ nhỏ, kiếm được việc làm thêm cũng không đơn giản. Với chị, dạy được con, quan trọng là người mẹ phải hiểu con và sống gương mẫu. Chị thường dạy con bằng cách viết thư cho con. Ngày trước chưa có email thì viết thư tay để trên gối. Bây giờ thì dùng email rất tiện. Ba mẹ con lâu lâu đi ăn với nhau để chuyện trò hoặc đi chơi. Chia sẻ cảm xúc khi xem phim hay các tác phẩm văn học nghệ thuật, báo chí cũng là một cách hướng dẫn thẩm mỹ cho con. “Tôi không lấy chồng sau ly hôn vì không muốn các con buồn, mặc dù con tôi sống rất hiện đại, cởi mở và mong muốn mẹ hạnh phúc”- chị Hảo tâm sự. “Khi viết, tôi nghĩ đến cha mẹ của tôi và các con. Cha mẹ tôi thích sự cương trực. Các con tôi cần một người mẹ đàng hoàng và có trí tuệ, cần một người mẹ biết vì các con và vì cộng đồng. Để con có thể yêu lao động, có niềm vui sống và ngẩng cao đầu, trước hết mẹ phải biết ngẩng đầu, biết vượt qua khó khăn, không than vãn, không cáu kỉnh và có nghị lực”.

Đề phòng quá thành hèn

Dù có sống trong khó khăn hay gặp những trắc trở tưởng không vượt qua được, chị Hảo vẫn gắng mang nụ cười đến cho con. Chị rất hay bày trò để cả ba mẹ con cùng vui. Từ cùng nhau nhảy múa, vẽ mặt hề, đặt lời các bài hát buồn cười cho đến trò buộc chăn lên đầu, vẽ râu, đóng các vai, dùng chổi làm đàn violon, dùng gối làm đàn organ, tạo thành một ban nhạc... Ba mẹ con cứ vừa tự diễn tự thưởng thức và cùng cười lăn lộn.

Có lẽ, chính vì những tiếng cười từ bao nỗi buồn dằng dặc ấy, Võ Thị Hảo thường rất thích tham gia các trò phá phách, nghịch ngợm vốn chỉ có ở bọn trẻ con chưa kịp lớn. Có lúc chị là người nghĩ ra trò nghịch, nếu không, chỉ chờ người khởi xướng là hưởng ứng rất nhiệt tình. Tại trại viết tiểu thuyết, chị còn dụ những cụ ngoài bảy mươi tuổi làm gà gáy, nằm lên bàn làm bánh ga-tô, làm đao phủ của Diêm Vương... Bạn viết có cuộc đi chơi nào cũng thấy chị có mặt ngay lập tức. Không hiểu duyên cớ gì mà lần nào đi cùng, cũng thấy chị đòi chung phòng với PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Thái. Mặc kệ việc nhiều khi chị trở thành tiêu điểm trêu ghẹo của bà Tiến sĩ lắm chiêu và hài hước này. Mà đúng hơn, kể cả bị trêu ghẹo thì nhà văn Võ Thị Hảo cũng không biết mà đối đáp hoặc phản ứng lại. Thường thì chị vẫn điệu đà, chớp mắt ngây thơ cho đến gần chục ngày sau nếu có gặp thì mới khoe là tớ hiểu hôm ấy câu chuyện có phải thực ra là thế này, thế này... không? Hoặc giả dụ có anh nhà thơ nào mê bóng hồng mà muốn buông câu đưa đẩy tán tỉnh thì cũng đành ngượng mặt, trân người vì chị không có chút phản ứng nào (hoặc không hiểu hoặc giả vờ không hiểu), y như “nước đổ lá khoai”.

Không ít người thắc mắc về sự ngây thơ của nhà văn Võ Thị Hảo, nhiều khi, thấy chị ngây thơ đến nỗi tưởng chừng đóng kịch, nhưng gần lâu, thân lâu mới hay rằng là chị là người sống thật.
“Bạn bè bảo tôi ngây thơ có thể họ muốn nói về những quyết định đột ngột “chết người” của tôi” - chị Hảo nói - “Những quyết định đó là những bước ngoặt thường đem lại thiệt thòi chắc chắn cho tôi, có thể thấy nhỡn tiền, mà người tỉnh táo không ai làm thế, trong khi đang ổn định”. Chẳng hạn, đó là việc chị chuyển công tác từ chỗ thu nhập cao sang thu nhập thấp, quyết định không làm quản lý, hoặc xin về hưu sớm, rồi chuyển ngoặt sang kinh doanh. Kể cả việc chuyển sang vẽ tranh cũng đột ngột. Tự chị cũng không hiểu vì sao. Chị chẳng bao giờ nghĩ mình sẽ vẽ. Thế mà giờ đây không vẽ không được. Nhà văn Võ Thị Hảo là thế, thường quyết định theo điều mà mình cảm thấy, rồi mới kiểm tra lại bằng lý trí sau.

“Võ Thị Hảo ngây thơ như gái mười bảy ấy”, có lần, nhà văn Hồ Anh Thái thốt lên như thế, khi được hỏi lại, chị nói: “Tôi thấy mình giống gái mười ba hơn. Có một đứa trẻ cứ xuất đầu lộ diện. Ai cũng có trong người một cô bé và một cậu bé. Kể cả người 90 tuổi, không chỉ riêng tôi. Vấn đề là mỗi người có dành chỗ cho nó hay hồn nhiên là quyền của những sinh vật. Xem trẻ con và gà qué chim muông, chúng thoải mái biết mấy. Mà trông chúng cực kỳ nghiêm túc đấy thôi. Tôi chẳng được như gà qué chim muông, thì cũng tự cho mình làm đôi điều mà mọi người hay gọi là điên rồ vậy. Và khi có sự cố gì xảy ra, tôi không than vãn, không trách móc mà chỉ tìm cách giải quyết thì sẽ nhẹ nhõm hơn. Mặt khác, tôi hạnh phúc vì luôn sống với lòng biết ơn từ những gì nhỏ nhất mọi người làm cho mình. Và luôn tự cười mình cũng là một niềm vui lâu dài”.

Nghịch thế nhưng làm việc thì rất nghiêm túc và nhiều khi quá thẳng thắn. Chị không biết làm thế nào khác được. Thôi thì cứ chân thành. Đề phòng làm gì cho khổ. Đề phòng quá trở thành hèn, phí mất cuộc đời mình. Đời ngắn ngủi và chỉ một lần. Sống làm sao để có thể yêu được bản thân mình - vì mình đàng hoàng và ngay thẳng, mới là đáng sống.
Nhà văn Võ Thị Hảo luôn cho rằng mình là người hạnh phúc, hạnh phúc không phải do may mắn cuộc đời mang lại, mà chính từ bản thân đem đến. Trong lòng chị luôn tràn ngập lòng biết ơn. Chị luôn luôn nhớ có một ngày, có một cậu bé con mặc dù không biết chị là ai, vậy mà dám lao qua ngã tư Khâm Thiên - Ô Chợ Dừa để tặng chị một bông hoa đồng tiền. Chị thấy điều đó thật tuyệt. Để rồi nghĩ về những người bạn tốt hay một nụ cười ấm áp qua đường... tất cả, đều có thể biết ơn.

Nguồn: VIỆT QUỲNH – TT&VH

Kiểu NGỒI của NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Sun, 04 Jan 2009 07:43:18 +0000

Nguyễn Bình Phương là nhà văn, nhà thơ đáng chú ý của văn học Việt Nam đương đại. Ở tiểu thuyết và thơ, Nguyễn Bình Phương đều tạo được nhiều dấu ấn và đóng góp riêng, rất đáng ghi nhận. Sáng tác tiểu thuyết từ năm 26 tuổi với tác phẩm đầu tay: Bả giời (1991), đến nay Nguyễn Bình Phương đã có đến bảy tác phẩm, trong đó đặc biệt thành công với Những đứa trẻ chết già (1994), Người đi vắng (1999), Trí nhớ suy tàn (2000), Thoạt kỳ thủy (2004) và gần đây nhất là Ngồi (2006). Dẫu chưa đủ để tạo bước đột phá quan trọng như Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài đã làm với thể loại truyện ngắn, song với sự tích hợp nhiều kiểu tư duy nghệ thuật và những thử nghiệm mới lạ về mặt hình thức trong các tác phẩm trên của Nguyễn Bình Phương, cho thấy, đây là một nhà văn có phong cách, là một hiện tượng lạ của tiểu thuyết Việt Nam hôm nay.

TRÀNG TIẾNG MÕ TRONG TIỂU THUYẾT NGỒI

      NGUYỄN PHƯỚC BẢO NHÂN

      Nguyễn Bình Phương là nhà văn có một gu sáng tác rất riêng lạ. Bên cạnh sự tích hợp phong phú nhiều kiểu tư duy nghệ thuật của tiểu thuyết hiện đại và đương đại thế giới, ở nhà văn này còn có một kiểu tư duy nghệ thuật khá độc đáo. Những trang viết quái lạ của anh thường tạo cảm giác khó hiểu ở người đọc. Hình như nó không dành cho những độc giả “dễ tính, hời hợt” lại vốn chỉ quen với những tác phẩm và cách đọc truyền thống. Hiệu ứng tiếp nhận này thể hiện xuyên suốt từ Bả giời cho đến Ngồi. Có lẽ chính Nguyễn Bình Phương cũng đã nhận ra và tiên liệu tiếp điều này, cho nên, trong lời đề từ của Ngồi – tác phẩm khép lại một kiểu tư duy – nhà văn đã viết: “Cho sự kiên nhẫn cuối cùng... và...”

      “Và” thật thế, ngay khi vừa mới xuất hiện, Ngồi đã gây nên những hiệu ứng khác nhau trong cách cảm thụ của người đọc. Điển hình, chúng ta có thể kể đến hai bài viết trên báo Văn nghệ vào cuối năm 2006: Tiểu thuyết như là trạng thái tìm kiếm ý nghĩa của đời sống của nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch và Về cuốn tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn Bình Phương của tác giả Nguyễn Huy Thông. Đúng là người đọc tiềm ẩn không và không phải bao giờ cũng trùng khít với người đọc thực tế. Hai bài viết này xuất phát từ hai cách cảm thụ hoàn toàn trái chiều nhau trên nhiều phương diện, phần nào cho thấy thực trạng phân hoá trong cách tiếp nhận văn học của người đọc tiểu thuyết Việt Nam hiện nay.
      Ở đây chúng tôi muốn cắt nghĩa Ngồi – tác phẩm được nhà văn xem là “chín chắn, kín đáo hơn” so với các tác phẩm trước – từ một dấu hiệu nghệ thuật rất nhỏ trong tác phẩm là tràng tiếng mõ tụng kinh, mà nói như lời giới thiệu của nhà xuất bản, “bí ẩn, đều đều, tưởng chừng như vô cảm nhưng lại chứa đựng những nỗ lực tiến tới một sự khải minh” [tr.8].

      Trên báo điện tử Vietnam.net, Từ Nữ Triệu Vương đã có đề cập đến vấn đề này trong một bài phỏng vấn: “Anh cho tiếng mõ cất lên khắp tác phẩm của mình như thế là có hàm ý gì không? Nó cứu vớt cuộc sống à? Nó dẫn chúng ta tới “sự khải minh” như trong lời nói đầu của nhà xuất bản sao?”. Nhà văn Nguyễn Bình Phương trả lời rằng: “Khi viết chính tôi cũng không biết tiếng mõ ấy có giải quyết được gì không. Nó đã cất lên thì cứ để nó tồn tại, vậy thôi. Giống như nhạc nền ấy mà, có ý nghĩa hay không thì tùy thuộc vào cảm nhận của từng người” (NPBN nhấn mạnh). Còn trong bài viết Về cuốn tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn Bình Phương, khi “nghiêm khắc” nhận xét hình thức nghệ thuật của cuốn sách, tác giả Nguyễn Huy Thông cho rằng những sự tìm tòi “từ cách xây dựng tính cách nhân vật đến ngôn ngữ, hình ảnh và hành văn [...] đều chỉ đẻ ra những bí hiểm, gây bực tức cho người đọc”, đặc biệt, “người đọc có cảm giác bực dọc về 18 trang sách đơn điệu vô cùng, cứ nhắc đi, nhắc lại âm tiết “cốc” của tiếng mõ vang lên trong khu nhà tập thể” [tr.9].

      Như vậy tràng tiếng mõ “khá ấn tượng” với tư cách là dấu hiệu nghệ thuật giá trị trong tác phẩm vẫn chưa được cảm nhận đúng “hương vị” của nó, hay nói cách khác, vẫn còn đang bỏ ngỏ để người đọc tiếp tục tham gia luận bàn và suy ngẫm. Phải chăng, tràng tiếng mõ tụng kinh này chỉ thuần tuý là trò chơi ngôn ngữ vô nghĩa hay vẫn ẩn chứa những chức năng và giá trị nào đó trong chỉnh thể tác phẩm?

      Với quan niệm của thi pháp học, tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật. Một yếu tố, nếu tách riêng biệt sẽ không có ý nghĩa gì về mặt hình thức, nhưng đặt trong hệ thống sẽ mang lại ý nghĩa. Thế nên, mọi yếu tố hình thức mang tính quan niệm trong tác phẩm đều có khả năng soi chiếu lẫn nhau. Khi nghiên cứu bất kì một yếu tố thuộc hình thức nghệ thuật nào, đòi hỏi người nghiên cứu phải đặt nó trong tương quan với chỉnh thể của tác phẩm. Nếu không đặt trong hệ thống, sẽ không thấy hết giá trị của từng dấu hiệu nghệ thuật và dễ đưa đến những đánh giá sai lạc.

      "Ngồi" là tác phẩm hết sức cô đúc và tràng tiếng mõ ở Ngồi là một yếu tố hình thức nghệ thuật cũng cần được quan niệm như thế. Để hiểu được ý nghĩa của nó, chúng ta nên đặt nó trong chỉnh thể của tác phẩm này. Trước hết, chúng ta cần thức nhận rằng, thế giới của Ngồi là một thế giới dung chứa quá nhiều hỗn tạp. Tiếng chửi rủa của gia đình vợ chồng người thương binh cạnh nhà Khẩn. Tình trạng vây cánh ô dù, đấu đá lẫn nhau giữa các phe cánh trong nội bộ cơ quan của Khẩn, đáng lưu ý là giữa bí thư đảng uỷ Tước và giám đốc Thìn. Nhiều ung giọt trong đời thường vẫn nghiễm nhiên tồn tại. Quân mất tích. Nhiều hiện tượng ngẫu nhiên phi lý vẫn thường xuất hiện trong cuộc sống như bức ảnh có chữ Niểu và hình ảnh người đàn ông ngồi, tấm vải đen óng, sáu chiếc cúc áo kì lạ... và nhiều thứ phức tạp khác. Đặc biệt, việc Quân mất tích không chỉ đơn giản là hành động chạy trốn tội biển thủ hơn 500 triệu đồng của cơ quan mà cái chết bi thương của chính nhân vật này do bạn bè – Trương – thủ tiêu (liên hệ nhiều chi tiết trong tác phẩm: giọng "lẩy bẩy, thất thanh" [tr.31] của Trương khi gặp lại Thuý, Khẩn “nhìn thấy một con bướm trắng tuyền nằm thoi thóp trên bậc thềm” [tr.38] khi ở lại nhà Thuý, "can thuy" [tr.54], "một vùng sáng lạ kì" [tr.42] ánh lên ở hồ nước nước sát mép “mảnh vườn rung lên như có người nào đó đang giãy giụa” [tr.111] sau nhà của Trương và nhiều lần “chuông điện thoại reo, Thuý thất thần nhổm nhạy nhấc máy áp vào tai chờ đợi nhưng chỉ có tiếng ì oạp diệu vợi” [tr.156]) khiến chúng ta suy ngẫm... Trong tác phẩm, những trạng thái mê vọng xung quanh này làm cho Khẩn cảm thấy đau đầu chóng mặt và chán chường với cuộc sống. Để ví về đồng loại, đồng nghiệp trong cuộc đời, có lúc “Khẩn đau đớn nghĩ đến hình ảnh một búi lươn trong chậu, cứ nhằng nhíu, hỗn độn quấn xiết lấy nhau cho tới khi một gáo nước sôi bất thần đổ xuống. Tại sao lại vô nghĩa đến thế cơ chứ?” [tr.89]: Dĩ nhiên, môi trường “dồn nén sinh lý” với nhiều đổ vỡ, hỗn tạp ấy chính là cơ hội tốt cho cái bản năng dục tính trong con người trỗi dậy. Nhung, Khẩn, Thái, Nghĩa, Hùng, lão Việt, Thuý, Minh, người đàn bà bán khoai nướng... đều là chúng sinh đói khát nhục dục. Họ tìm đến những công viên, những gốc cây, những quán Karaoke trá hình.., là để xả những stress, những mớ hỗn tạp của cuộc sống căng thẳng và mệt mỏi, đồng thời nhằm “mở cửa xác thịt” dưới nhiều hình thức. Nhưng rồi, tất cả những hành động tìm kiếm đầy phóng đảng đó lại khiến cho cuộc sống và chính họ càng trở nên phức tạp và khó hiểu. Thái mắc bệnh HIV. Thuý buông xuôi để đi theo một cái gì bí ẩn khác. Khẩn không tìm ra được ý nghĩa hiện hữu của bản thân, mệt mỏi ngồi lại bên lề đường trong trạng thái thoạt kỳ thuỷ của mình, trước vô vàn khuôn mặt người khẩn trương, vùn vụt qua phố...

      Trên cái nền của xã hội thác loạn này, tác phẩm nổi lên hai dấu hiệu nghệ thuật đặc sắc: 1. Chuỗi kí ức yên ả của Khẩn về Kim; 2. Tràng tiếng mõ tụng kinh cốccốccốc mà chúng tôi cho là hai ấn tượng khó quên hay hai con mắt của tác phẩm để lại nơi người đọc. Tình trạng xã hội thác loạn và “hai con mắt có hồn” trên là những mảng sắc đối lập nhau, như hai màu trắng và đen, sáng và tối trong một bức tranh thủy mặc, thể hiện nhiều ý đồ nghệ thuật của tác giả. Tràng tiếng mõ đều đều và thế giới yên ả, nghiêm túc trong kí ức của Khẩn chính là sự tương phản với hiện thực suồng sã, bát nháo và phàm tục của cuộc sống đời thường.

      Ý đồ xây dựng một thế giới lưỡng cực: một bên là sự thác loạn, nhốn nháo còn một bên là sự yên ả âm thầm như trên phần nào đã chi phối đến nghệ thuật của tiểu thuyết. Ngồi ở tác phẩm là một tư thế và tâm thế nước đôi đặc biệt: “giống như một vị bồ tát, lại giống như một cô gái miễn cưỡng chuẩn bị bước vào cuộc làm tình” [tr.17]; “nửa như của một vị thiền sư, nửa như của một lão hành khất” [tr.47]. Nhân vật chính của tiểu thuyết đầu và cuối đều ngồi chứ không đứng không đi không nằm, nhưng tên của anh ta lại là Khẩn - khẩn trương, khẩn thiết, khẩn cấp. Ngồi được xây dựng theo mô hình hai thế giới: một thế giới thực tại và một thế giới ảo giác. Bút pháp trong Ngồi đan xen giữa “hiện thực đến mức nghiêm ngặt” ứng với thế giới thứ nhất và “huyền ảo tâm lý” ứng với thế giới thứ hai. Ngôn ngữ của tác phẩm gồm hai lớp: một trần trụi, đầy tính khẩu ngữ, không thiếu những từ thô tục và một “đầy chất thơ, thầm thì và tinh tế”. Những chuỗi tiếng mõ khi ngắn ngủi khi kéo dài và những đoạn thơ bậc thang ở cuối các chương là nhạc nền trường canh của bản giao hưởng hai cung bậc trong đời sống của Khẩn.

      Lần đầu tiên tràng tiếng mõ xuất hiện là ở chương hai, được Khẩn cảm nhận cùng với tiếng chửi rủa của gia đình vợ chồng người thương binh cạnh nhà: "tiếng mõ tụng kinh vang lên đều đều không rõ chính xác từ ngôi nhà nào của khu tập thể đối diện" [tr.12]. Từ đó cuối chương hai và cuối một số chương về sau, mà cụ thể tất cả là 17 chương, tràng tiếng mõ này luôn được nhà văn nhắc đến. Có khi nó chỉ tồn tại một tiếng “cốc” như ở chương 13 và 22 của tác phẩm; có khi nó là một tràng nhiều tiếng, nhiều nhất là 116 tiếng [tr.281] như ở chương 48 – chương gần cuối của tác phẩm. Đặc biệt, tràng tiếng mõ qua các chương của tác phẩm cũng có tiết tấu “phú bần” – khi nhanh khi chậm – được Nguyễn Bình Phương thể hiện qua nhiều cách trình bày: có khi đều đều thành từng tiếng cụ thể “cốc cốc cốc cốc cốc cốc cốc cốc cốc cốc cốc” [tr.19] nhưng cũng có khi lộn xộn dẫm bước lên nhau như “cốc cốc cốốc cốc...” [tr.238] hay:
      cốc
      cốc
      cốc
      cốc
      cốccốccôốc cốccốccôốc [tr.268].

      Như ở đầu chương hai của tác phẩm, nhà văn cho biết, đó là “tiếng mõ tụng kinh vang lên đều đều không rõ chính xác từ ngôi nhà nào của khu tập thể đối diện” [tr.12]. Trong truyền thống Phật giáo, mõ là một loại nhạc khí trong sinh hoạt nghi lễ. Tiếng mõ trong tụng kinh có mục đích giữ trường canh cho hành trình buổi lễ khi có nhiều người tụng. Thế nên, người đánh mõ được gọi là “duyệt chúng” [người làm vui lòng chúng]. Còn tiếng chuông tụng kinh có chức năng ra hiệu “dứt câu, chuyển đoạn, kết thúc bài” như dấu câu trong ngữ pháp, cho nên người đánh chuông được gọi là “duy na” [người điều khiển buổi lễ]. Mõ còn là pháp khí biểu trưng cho sự tỉnh thức. Trên cái mõ người ta thường khắc hình con cá vì cá là loài động vật ít ngủ, không khi nào nhắm mắt và thích hoạt động. Tiếng mõ có ý nghĩa đánh thức những con người đang triền miên trong “giấc mơ mở mắt” (chữ dùng của Nguyễn Du: Trần thế bách niên khai nhãn mộng).

      Xét trong chỉnh thể tác phẩm Ngồi, từ cái nền một xã hội được nhà văn khắc rõ tính chất hỗn loạn và mê vọng, từ sự sa đọa - bệnh hoạn của hầu hết con người trong tác phẩm, và đặc biệt, từ ý nghĩa biểu trưng của tiếng mõ cũng như ý đồ nghệ thuật của nhà văn, chúng ta hoàn toàn có thể suy ra rằng: những kí ức yên ả nghiêm túc chính là sự tự cứu rỗi hay lối thoát của chính nhân vật Khẩn còn tràng tiếng mõ tụng kinh âm thầm vang khắp tác phẩm chính là sự cứu rỗi, sự thức tỉnh cuộc đời.

      Nhưng là sự cứu rỗi kiên nhẫn, bởi vì những con người như Khẩn có khi nghe được, có khi không nghe được và cũng có khi nhận ra thấy thiếu vắng nó: Khẩn "sực nhớ rằng không nghe thấy tiếng mõ như mọi khi" [tr.21]. Khi nhân vật sực nhớ ra chứng tỏ tiếng mõ kiên nhẫn đã trở thành một phần cứu rỗi trong cuộc đời của Khẩn. Thế nên tiếng mõ ẩn dụ rằng trong cuộc sống chúng ta vẫn luôn còn đó những con người kiên nhẫn âm thầm giúp đỡ đồng loại, tế độ cuộc đời. Nói theo thuật ngữ Phật học thì đây chính là "niềm tin bất hoại" của Nguyễn Bình Phương và ý nghĩa nhân văn sâu sắc của tác phẩm. Cuộc sống dẫu tồn tại nhiều trá hình, nhiều đổ vỡ, rời rạc, nhiều hỗn tạp mê vọng, song vẫn còn đó những sự cứu rỗi bền bỉ âm thầm của ai đó để con người khỏi trượt đà sa đọa và để giữ trạng thái cân bằng cho chính cuộc sống. Thậm chí, nếu đặt trong tương quan với những kết cục buồn giữa đời sống hỗn tạp của hầu hết các nhân vật về cuối tác phẩm như trước đã nêu, chúng ta có thể ngầm hiểu thêm rằng: cuộc sống của mỗi con người ở thời điểm nào đó là cuộc giao tranh qua lại giữa thánh và phàm, nhưng sau đó thì chỉ còn lại cái bã, rã rời, mỏi mệt. Ý nghĩa của cuộc sống vẫn đang còn phía trước. Đây cũng chính là chỗ sâu sắc của tác phẩm. Nó đặt ra vấn đề phản tư về đời sống và ý nghĩa của sự hiện hữu. Thế nên, nói như nhà văn Dương Tường, giọng văn của Ngồi lạ, không dễ đọc, phải đọc vài lần mới thẩm thấu. Nhìn bề ngoài thì rất bình lặng nhưng tầng sâu thẳm lại chất chứa những bùng nổ lớn.

      Nguyễn Bình Phương được xếp vào nhóm nhà văn Việt Nam thuộc “khuynh hướng hậu hiện đại”. Cũng như thế giới tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái và Thuận, những dấu hiệu kỹ thuật của văn chương hậu hiện đại ở tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương chuyên chở nhiều cảm thức: sự đau đớn bơ vơ và tình trạng bất an của con người trước cuộc đời hỗn tạp, sự đổ vỡ của những trật tự xã hội và gia đình, sự ngắc ngoải ngưng đọng của đời sống, sự đánh mất bản ngã, phương hướng, sự băng hoại đạo đức... Tuy nhiên, chúng ta vẫn dễ dàng nhận ra một Nguyễn Bình Phương qua tiểu thuyết Ngồi: dẫu cũng là con người mang cảm quan hậu hiện đại, thất vọng trước những phi lí, ngẫu nhiên, rời rạc, sa đoạ của cuộc đời, nhưng nhà văn nói - như ai đó, với tư cách là “trụ đỡ tinh thần cho thời đại” - vẫn luôn còn giữ lại một niềm tin nào đó về con người trước cây thập giá cuộc đời khắc nghiệt.

      Tài liệu tham khảo:
Thụy Khuê (2007), Thế tĩnh tọa trong tác phẩm Ngồi của Nguyễn Bình Phương, http://thuykhue.free.fr.
Nguyễn Bình Phương (2006), Ngồi, Nxb Đà Nẵng.
Phạm Xuân Thạch (2006), Tiểu thuyết như là trạng thái tìm kiếm ý nghĩa của đời sống, báo Văn nghệ, (45), tr.9.
Nguyễn Huy Thông (2006), “Về cuốn tiểu thuyết Ngồi của Nguyễn Bình Phương”, báo Văn nghệ, (51), tr. 9.
Từ Nữ Triệu Vương (2006), Nguyễn Bình Phương: “Ngồi” vì nhân vật... muốn ngồi chứ sao!, http://www.vietnam.net.vn.