LÊ THIẾU NHƠN

              NHÀ VĂN 216 LẦN RA TÒA

Từ một giáo viên ở Thái Bình, nhà thơ Nguyễn Đăng Khoa xuất hiện với những bài thơ viết cho thiếu nhi và được biết đến với tập “Đội nón cho cây”. Bất ngờ một cậu bé bên sông Kinh Thầy trở thành thần đồng thơ Trần Đăng Khoa, nên tác giả Nguyễn Đăng Khoa mạnh dạn đổi sang bút danh Nguyễn Khoa Đăng để tránh nhầm lẫn. Rồi ông cùng với gia đình vào Kiên Giang công tác tại Hội văn nghệ tỉnh, nhiều tác phẩm văn xuôi ra đời góp phần định phận một nhà văn Nguyễn Khoa Đăng.

Đọc tiểu thuyết “Ngõ tre rì rào” của ông, tôi không ngạc nhiên. Xem kịch bản “Bài hát không chỉ là nốt nhạc” của ông dựng phim, tôi cũng không ngạc nhiên. Đọc những mẩu chuyện giáo dục “Cài hoa vào quá khứ” của ông, tôi cũng không ngạc nhiên. Bởi lẽ, những gì ông viết ra đều được chắt chiu từ bao kỷ niệm làng quê, bao tháng ngày dạy học, bao mưa nắng cuộc đời của ông cả thôi. Thế nhưng, khi nhà văn Nguyễn Khoa Đăng nghỉ hưu và chuyển lên TPHCM sống với gia đình, ông cho in cuốn “Khóc cười trước vành móng ngựa” thực sự khiến tôi giật mình. Những câu chuyện ấy không phải là ký sự pháp đình của một kẻ bình thản dự khán phiên tòa, mà là những tâm sự đau đáu có khi đến bẽ bàng của một người tham gia bào chữa cho các bị can thân cô thế cô. Nhiều câu chuyện trong “Khóc cười trước vành móng ngựa” đọc khó mà tin được, có những người phạm tội ngây ngô đến buồn cười, nhưng nghĩ lại thấy xót xa quá. Họ gây nên tội ác có thể vì nhiều hoàn cảnh khác nhau, nhưng đứng trước tòa án, họ lúng túng đến tội nghiệp vì vốn kiến thức ít ỏi của mình. Hầu hết họ đều là nông dân, và nhà văn Nguyễn Khoa Đăng đã cùng họ ra trước tòa, cãi cho họ, bảo vệ quyền lợi pháp luật cần thiết cho họ. Quen biết nhà văn Nguyễn Khoa Đăng đã lâu, nhìn ông ngoài đời thô kệch và vụng về như một bác nông dân Bắc bộ, vậy mà ông đã làm “thầy cãi” suốt bao năm. Tôi đâm ra quý mến ông từ tấm lòng biết bênh vực lẽ phải và những người yếu lòng dại chợ.

@ Hơn 10 năm không còn “khóc cười trước vành móng ngựa”, nhà văn có nhớ mình đã từng làm thầy cãi được bao lâu không?

Nguyễn Khoa Đăng: Từ năm 1989 đến năm 1993, tính chính xác là 47 tháng tôi mang thân phận nhà văn ra trước tòa biện hộ cho người khác.

@ Sao trí nhớ ông tốt thế?

Nguyễn Khoa Đăng: Vì những người nhờ tôi làm thầy cãi có hoàn cảnh rất tội nghiệp. Tôi đãng trí lắm, nhưng tôi không thể quên nước mắt của những người trót lỡ lầm mà lại bị thua thiệt về hiểu biết pháp luật. Tôi cãi tất cả 216 vụ!

@ Bắt đầu từ nỗi bức xúc “nhớ câu kiến ngãi bất vi” chăng?

Nguyễn Khoa Đăng: Lúc ấy tỉnh Kiên Giang chưa có Đoàn luật sư. Vị trưởng đoàn bào chữa viên thấy tôi có tham gia viết báo nên mời tôi tham gia. Đoàn gồm 20 người, nhưng chỉ có tôi đứng ra cãi nhiều vụ nhất.

@ Vì ông là nhà văn nên nói năng suôn sẻ ?

Nguyễn Khoa Đăng: Không, cốt cách của tôi vẫn là anh nông dân Thái Bình có chút ít chữ nghĩa, chứ nào phải nhà hùng biện gì đâu. Tôi cầm bút viết văn nên dễ đồng cảm với nỗi đau “vô phúc đáo tụng đình”. Mỗi khi tôi nhận một vụ kiện thì thức trắng mấy đêm để tìm đọc các văn bản pháp luật. Một điều nữa giúp tôi hết sức làm thầy cãi vì tôi thấy đây là công việc gắn bó với số phận con người sâu sắc nhất. Có những cuộc đời nhiều ngả rẻ và trắc trở đến mức dù anh giỏi đến đâu cũng không tưởng tưởng được!

@ Những phiên tòa đã cho ngòi bút của ông thêm vốn sống và tình đời!

Nguyễn Khoa Đăng: Đúng! Bên cạnh đó, tôi còn thấy đời sống pháp luật chúng ta cũng ở trong tình trạng “thừa thầy thiếu thợ”.

@ Ý ông muốn nói những người giúp dân từng chi tiết nhỏ nhất trong luật pháp?

Nguyễn Khoa Đăng: Ừ, tôi còn nhớ như in một buổi trưa nắng như đổ lửa, một bà nông dân thuê xe ôm đi về 80 cây số từ huyện Tân Hiệp lên thị xã Rạch Giá tìm tôi chỉ để hỏi cặn kẽ về một từ trong đơn khiếu nại của bà. Thời đó, điện thoại còn là xa xỉ phẩm. Nhìn theo người phụ nữ đen đúa và gầy gò kia chỉ đợi thầy cãi là tôi trả lời xong rồi tất tả quay lưng, tôi muốn trào nước mắt. Cho nên tôi hãnh diện những ngày tháng tôi đã làm thầy cãi dùm những con người lam lũ và nghèo khó ấy!

@ Có vụ nào gây ấn tượng mạnh cho ông không?

Nguyễn Khoa Đăng: Tôi ra tòa không phải luật sư chuyên nghiệp nên vụ nào tôi cũng không quên được niềm hy vọng òa vỡ trên khuôn mặt những người nhờ tôi biện hộ. Có một phiên tòa ở huyện Giồng Riềng, dành quyền sở hữu ngôi nhà, tôi “đấu” với một luật sư được mời trên TPHCM xuống. Nhiều lần tôi làm ông luật sư kia cứng họng khiến tất cả cử toạ thích thú vỗ tay rần rần. Hôm sau tôi nhận được thư của một ông cán bộ hưu trí với phần mở đầu: “Kính gửi ông Nguyễn Khoa Đăng. V/v ca ngợi tài bào chữa hùng biện của ông tại phiên tòa”.

@ Nghe nói có người tử tù đã viết lời cảm ơn ông bằng máu?

Nguyễn Khoa Đăng: À, anh ấy phạm tội nổ súng giết bốn người, tôi không thể nào cãi bớt tội được. Khi kết thúc phiên tòa, anh ấy vẫy tôi lại rồi khoanh tay thưa rằng: “Em cảm ơn luật sư. Luật sư không cãi cho em khỏi tội chết, nhưng đã giúp em nói với mọi người là bản chất em không xấu xa và tàn nhẫn. Em phạm tội chỉ vì bị kích động quá mức…”. Vụ án ấy chấn động tỉnh Kiên Giang một thời. Sau này, khi anh ta bị thi hành án, người ta thấy trên vách phòng giam có mấy câu viết bằng máu “xin cảm ơn ba má và xin cảm ơn ông Nguyễn Khoa Đăng”. Tôi không hiểu dụng ý của lời cuối cùng ấy, nhưng được một người nhớ đến trước khi chết, cũng hạnh phúc cho tôi lắm!

@ Trong cuốn sách “Khóc cười trước vành móng ngựa” ông có phê phán nhiều bản án miêu tả hành động phạm tội như viết tiểu thuyết. Vậy có khi nào ông cãi bằng…văn chương?

Nguyễn Khoa Đăng: Có! Một cậu trai bị cám dỗ bản năng đã có hành vi cưỡng đoạt một cô gái. Tôi dùng thơ Hồ Xuân Hương “yếm đào trễ xuống dưới nương long” để cãi. Chủ tọa cười ồ lên và anh ấy được giảm từ 4 năm tù xuống còn 2 năm.

@ Bây giờ ông có dự định ra làm thầy cãi cho nông dân nữa không?

Nguyễn Khoa Đăng: Tôi cũng lớn tuổi rồi, với lại bây giờ đã có nhiều luật sư chuyên nghiệp rồi. Hiện tại, tôi quay về làm trang trại, vừa lo kinh tế cho gia đình, vừa chắt chiu sự đời, sự người để viết văn!